Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα λακανική ψυχανάλυση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα λακανική ψυχανάλυση. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

Τρίτη 28 Μαΐου 2013

Σεμινάριο στην Πάρο: Ψυχανάλυση και εκπαίδευση






 
Ένα ακόμα από τα 'δώρα' της φετινής σχολικής χρονιάς: Μετά από αίτημα μιας μικρής ομάδας των εκπαιδευτικών που εργάζονται στα δημοτικά σχολεία της Πάρου, ξεκινήσαμε ένα σεμιναριακό πρόγραμμα με θέμα ¨Ψυχανάλυση και Εκπαίδευση".

 Οι συναντήσεις μας ήταν περίπου μια φορά το μήνα. Καλό αλλά λίγο, ή λίγο αλλά καλό;


Το βέβαιο είναι ότι το χαρήκαμε ιδιαίτερα, όλοι οι συμμετέχοντες!

Φυσικά, η έμφαση ήταν στην λακανική ψυχαναλυτική προοπτική.

 Πραγματευτήκαμε βασικές προτάσεις της λακανικής θεώρησης,:

- Οι τρείς τάξεις: Το φαντασιακό, το συμβολικό, το πραγματικό.
- Η γλώσσα και ο λόγος.
- "Το υποκείμενο θεμελιώνεται στον λόγο" .
- Η πατρική μεταφορά και η λειτουργία του πατέρα.

Παράλληλα με την προσπάθεια διερεύνησης των αρκετά δύσκολων εννοιών και διακρίσεων που περιέχονται στο λακανικό 'λεξικό΄, συζητήσαμε για τους τρόπους με τους οποίους η όσμωση με αυτό το εννοιολογικό οπλοστάσιο μπορεί να επηρεάσει όχι μόνο τον τρόπο αυτοπροσδιορισμού του ίδιου του εκπαιδευτικού, αλλά επίσης τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται και προσεγγίζει τους μαθητές του.

Ως βασικές βιβλιογραφικές αναφορές χρησιμοποιήσαμε κυρίως:

- Αννυ Κορντιέ: "Κουμπούρες δεν υπάρχουν."
- Κανελλοπούλου Β. Η λειτουργία του πατέρα.
- Paul Verhaege: New studies  of old villains: A radical reconsideration of Oedipus Complex.
- Ζακ Λακαν: Το πεδίο της ομιλίας και της γλώσσας στην Ψυχανάλυση.
- Τόνια Παντελαίου: Έμφυλη διαφορά και γνώση. (Διδακτορική διατριβή)
- Τόνια Παντελαίου: Το σώμα, ο λόγος και η γνώση στην προοπτική της Λακανικής Ψυχανάλυσης. (ανακοίνωση σε συνέδριο)
- Τόνια Παντελαίου: Το οιδιπόδειο μάθημα (αδημοσίευτο άρθρο)

Από τις φωτογραφία δυστυχώς λείπουν δύο από τα εκλεκτά μέλη της ομάδας: Η μικρή τους καθυστέρηση την ημέρα της (μη προγραμματισμένης!) φωτογράφησης, είχε επιπτώσεις!
 
Διαβάστε περισσότερα

Δευτέρα 15 Οκτωβρίου 2012

Μια ριζική αναθεώρηση του Οιδιπόδειου συμπλέγματος. (1: Ο πατέρας).


New studies of old villains: A radical reconsideration of the Oedipus Complex

Paul Verhaeghe

Μτφ .Τόνια Παντελαίου

 

Κεφάλαιο 1: Πατέρας.

Η οιδιπόδεια θεωρία του Οιδίποδα σαν μια νευρωτική λύση.

Ανασκάπτοντας την οιδιπόδεια θεωρία του Φρόιντ, μπορεί  σύντομα θα ματαιωθούμε, αφού ο Φρόιντ ποτέ δεν την σχεδίασε με ένα συστηματικό τρόπο, παρόλο που συχνά αναφέρεται σ΄ αυτήν σε μελέτες του για άλλα θέματα. Ο ίδιος ο όρος  – το Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα - εμφανίζεται για πρώτη φορά το 1910, παρόλο που η ιδέα είχε ήδη εμφανιστεί το 1987 σε ένα γράμμα προς τον Fliess, στο οποίο ο Φρόυντ ανακαλύπτει κάποια από τα δικά του οιδιπόδεια συναισθήματα και προχωρά στο να τα περιγράψει και να τα γενικεύσει. Η γενίκευση δημοσιεύεται στην Ερμηνευτική των Ονείρων:  Είναι η μοίρα όλων μας ίσως, να απευθύνουμε την πρώτη ερωτική μας ώθηση προς την μητέρα μας και το πρώτο μας μίσος και την πρώτη μας φονική επιθυμία εναντίον του πατέρα μας. Ένα πρώτο κλινικό παράδειγμα ακολουθεί, όταν επεξεργάζεται το υλικό της ανάλυσης της Ντόρας.

Ο σύγχρονος αναγνώστης της ανάλυσης της Ντόρας δεν χρειάζεται καν να ξέρει την κριτική του Λακάν για να καταλάβει πως η επίμονη βεβαιότητα του Φρόιντ για την ορθότητα της οιδιπόδειας ερμηνείας στρέφει την θεραπεία σε αποτυχία. Του φαίνεται τόσο σαφές: Η Ντόρα είναι ερωτευμένη με τον πατέρα της και συμπεριφέρεται σαν μια ζηλιάρα σύντροφος τοποθετώντας τον εαυτό της και στην θέση της μητέρας της και στην θέση της Κυρίας Κ. (της ερωμένης του πατέρα της).Το μόνο πρόβλημα είναι ότι δεν θέλει να το παραδεχτεί και εγκαταλείπει την θεραπεία πρόωρα.  Εφαρμόζει πλήρως την γνώση του στην  κλινική περίπτωση του μικρού Χανς και την επεξεργάζεται στον Άνθρωπο με τους Λύκους.

Οι δύο τελευταίες κλινικές περιπτώσεις έχουν γίνει η κλασσική ψυχαναλυτική αναφορά για την ανάπτυξη της υστερικής φοβίας, βασισμένη στα απωθημένα οιδιπόδεια συναισθήματα του ασθενή. Είναι ενδιαφέρον να δούμε πως, κατά κάποιο τρόπο, ο Άνθρωπος με τους Λύκους εμφανίζει σε μας μια εικόνα αντεστραμμένου καθρέφτη συγκρινόμενος με την Ντόρα: Παρόλο που αποδέχεται την οιδιπόδεια ερμηνεία του Φρόυντ , παραμένει σε ανάλυση ατέρμονα και ο Φρόιντ τον αναγκάζει να σταματήσει.  Σαν αποτέλεσμα αυτού,  ο Άνθρωπος με τους Λύκους αρχίζει μια άλλη ανάλυση με κάποιον άλλο και παραμένει αναλυόμενος λίγο πολύ ως το τέλος της ζωής του.

Ο μικρός Χάνς και ο μεγάλος μπαμπάς.

Η πρώτη σημαντική κλινική εφαρμογή βρίσκεται στην περίπτωση του μικρού Χανς. Δεν μπορούσε να είναι καλύτερα: εδώ ένας πεντάχρονος γιός σε πλήρη οιδιπόδεια κρίση, που παρατηρείται από τον πατέρα του, καθοδηγούμενος  από τον Φρόιντ. Ο πατέρας της ψυχανάλυσης βρίσκει την θεωρία του να επιβεβαιώνεται πλήρως. Ο μικρός Χανς είναι ερωτευμένος με την μητέρα του, θέλει να την κατακτήσει, ακόμα και σεξουαλικά και συνεπώς κουβαλάει επιθυμίες θανάτου εναντίον του ανταγωνιστή του, του  πατέρα του. Με δεδομένη την άνιση κατανομή εξουσίας, αυτές οι επιθυμίες θανάτου σύντομα μετατρέπονται σε ένα θανάσιμο φόβο, με την ιδιαίτερη οιδιπόδεια εμφάνιση του άγχους ευνουχισμού.  Η απώθηση των  αιμομικτικών  επιθυμιών από το παιδί, αντί να παραμερίσει τις επιθυμίες, δίνει το βασικό έδαφος για την φοβία: αγωνία για τα άλογα που δαγκώνουν και τον παντοδύναμο πατέρα. Κατά την διάρκεια της θεραπεία ο μικρός Χανς θα μάθει ότι έπρεπε να φοβάται τον πατέρα του επειδή επιθυμούσε την μητέρα του τόσο πολύ, αλλά δεν χρειάζεται να φοβάται τόσο πολύ γιατί ο πατέρας του τον αγαπά επίσης και άρα τα πράγματα τελικά δεν είναι και τόσο άσχημα.

Αλλά ένα προσεκτικό διάβασμα της  περίπτωσης, παρουσιάζει μια εντελώς διαφορετική εικόνα. Κάθε απειλή ευνουχισμού έρχεται, όχι από τον πατέρα, αλλά μάλλον από την μητέρα. Επιπλέον είναι η μητέρα που από καιρού εις καιρόν  καθοδηγεί τον πατέρα, ακόμη και μπροστά στο γιό τους, ο οποίος πρώτα και περισσότερο αγαπά τον πατέρα. Αν διαβάσουμε την εξήγηση του Φρόιντ – η φοβική ανησυχία εκφράζει την ανησυχία του παιδιού για τον πατέρα-, μαζί με μια κλασσική οιδιπόδεια ερμηνεία της φαντασίωσης με την καμηλοπάρδαλη, που βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με τους συνειρμούς του Χάνς, είναι φανερό ότι κάτι πάει στραβά. Τα πράγματα γίνονται ακόμα πιο παράξενα αν δούμε ότι η θεραπεία, παρόλο που βασίστηκε σε μία σειρά λάθος ερμηνειών, απέβη εμφανώς επικερδής για το παιδί.

Κεντρικά στην πρώτη ανάλυση του παιδιού βρίσκουμε μια φαντασίωση που αναφέρεται σε μια καμηλοπάρδαλη. Ποιά είναι η ιστορία; Έχοντας μπει στο δωμάτιο των γονιών του κατά τη διάρκεια της νύχτας, ο Χάνς παρουσιάζει την εξής εξήγηση το άλλο πρωί. «Το βράδυ υπήρχε μια μεγάλη καμηλοπάρδαλη στο δωμάτιο και μια διαλυμένη (Σημ. Μετ: κουλουριασμένη, νικημένη), και η μεγάλη φώναζε γιατί απομάκρυνα την διαλυμένη από αυτήν. Μετά σταμάτησε να φωνάζει και μετά εγώ κάθισα πάνω στην διαλυμένη.»

Φυσικά, αυτό είναι ακριβώς η στενωπός του αναλυτή, δηλαδή του αναλυτή που ο πατέρας του Χάνς φαντάζεται ότι είναι. Δύσκολα θαφανταζόταν κανεις ένα πιο κλασσικό κείμενο. Δίνοντας στον εαυτό του τον ρόλο του πατέρα Λάιου, ευθέως αναγνωρίζει στον μικρό Οιδίποδα Χανς την κατοχή της διαλυμένης μητέρας -καμηλοπάρδαλης, (Ιοκάστης), ενώ ο πατέρας - μεγάλη λεοπάρδαλη υποβιβάζεται στο ρόλο του κραυγάζοντος παρατηρητή.  Συνολικά, προσθέτει, η ιστορία είναι αναπαραγωγή μιας σχεδόν καθημερινής ιστορίας: Το μικρό αγόρι συναντά την μητέρα του στο κρεβάτι το πρωί, αντιμετωπίζοντας μόνο διστακτικές διαμαρτυρίες από τον πατέρα, που αδιαλείπτως παραμερίζονται από την ερεθισμένη μητέρα.

Αλλά, διαβάζοντας την φαντασίωση του Χανς, γίνεται καθαρό ότι ορισμένα πράγματα δεν είναι αυτό που υποτίθεται ότι είναι. Η ερμηνεία του πατέρα, όπως δίνεται παραπάνω, είναι τουλάχιστον  ελλιπής και πιθανότατα λάθος. Ας ακούσουμε πρώτα την ερμηνεία του πατέρα. «Την ίδια μέρα ο πατέρας του ανακάλυψε την λύση της φαντασίωσης με την καμηλοπάρδαλη.»  (Φρόιντ) Την ανακάλυψε. Η ερώτηση είναι πού; Σίγουρα όχι στον Χάνς, γιατί ο διάλογος σε αυτή τη σελίδα κατά κανένα τρόπο δεν ενισχύει αυτό που ο ευρέτης έχει βρει. Η ερμηνεία είναι ένα αποτέλεσμα μιας ήδη εδραιωμένης, προϋπάρχουσας  γνώσης και δίνεται από την θέση του κυρίου, της αυθεντίας: « Στο τρένο του εξήγησα την φαντασίωση της καμηλοπάρδαλης.»

Μια ερμηνεία από την θέση του κυρίου, πιστώνει τον άλλο με επεξηγηματική γνώση. Συνδυάζοντας την λακανική θεωρία για τον λόγο με μια από τις σημαντικές ανακαλύψεις του Φρόυντ, πρέπει να υποθέσουμε ότι μια τέτοια θέση κυρίου, κρύβει έναν εσωτερικό διχασμό. Το εγώ δεν είναι αφέντης στο σπίτι του. Ποιά είναι  η αλήθεια για τον πατέρα του Χανς ως διχασμένου υποκειμένου; Σε  ολόκληρη την ανάλυση της περίπτωσης αυτό γίνεται όλο  και περισσότερο προφανές: ο άνδρας δεν μπορεί να αποδεχτεί την θέση του πατέρα. Είναι αυτός που λέει ανοησίες, παρόλο το γεγονός ότι ο Χανς ορίζεται ως αυτός που παράγει την φοβία. Είναι επίσης ο πατέρας αυτός που νομιμόφρονα επισκέπτεται την μητέρα του στου Λενζ κάθε Κυριακή μαζί με το μικρό του αγόρι. Χωρίς την γυναίκα του, αυτό είναι. Και όταν ο πατέρας ρωτά τον Χανς τι θα έκανε αν ήταν μπαμπάς, αυτός απαντά χωρίς δισταγμό ότι θα έπαιρνε μαζί την μαμά στο Λενζ. Τα παιδιά έχουν καλή μύτη.

Αυτή η πληροφόρηση για το γενικό πλαίσιο, αποδεικνύει ότι η ερμηνεία του πατέρα, ανταποκρίνεται στη δική του φαντασίωση, καλύπτοντας την δική του επιθυμία. Πράγματι θα του άρεσε πολύ να έχει τη θέση του Πατέρα στο Νόμο, αυτού που αξιωματικά έχει την δικαιωματική κατοχή της μητέρας, και γι αυτό να τον ζηλεύει και να τον θαυμάζει ο γιός του. Αλλοίμονο: Στην καθημερινή ζωή, ο Χανς δεν φοβάται καθόλου τον πατέρα του, φοβάται την μητέρα του. Είναι αυτή στην οποία θα ήθελε να δώσει ένα καλό χτύπημα, όχι ο πατέρας του. Επιπλέον, αυτός ο πατέρας δεν κατέχει την μητέρα σε όλη την τριαδικότητα. Αντίθετα το διαζύγιό τους βρίσκεται προ των πυλών.

Το 1901 με την Ψυχοπαθολογία στην καθημερινή ζωή, ο Φρόυντ είχε ήδη ανακαλύψει ότι γρηγορότερα η αργότερα, η αλήθεια εμφανίζεται μέσα από γλιστρήματα της γλώσσας και τα παρεμφερή. Παρόλες τις εμβριθείς εξηγήσεις του, ο πατέρας αποκαλύπτει την αλήθεια σε μια αυθόρμητη αντίδραση: « Την Κυριακή, 29 Μαρτίου, πήγα με τον Χανς στο  Λενζ. Πειρακτικά, χαιρέτησα τη γυναίκα μου στην πόρτα με τις λέξεις: Γεια σου μεγάλη καμηλοπάρδαλη. Γιατί καμηλοπάρδαλη; Ρώτησε ο Χανς. Η μαμά είναι η μεγάλη καμηλοπάρδαλη, απάντησα, στο οποίο ο Χανς επαύξησε: Α, ναι, και η Χάννα (η αδερφή του Χανς), είναι η διαλυμένη καμηλοπάρδαλη, έτσι δεν είναι;»

Αμέσως μετά την αντίδραση αυτή του Χανς, ο πατέρας αποδύεται σε μια εξήγηση που αντιστέκεται σε ότι έχει ήδη ειπωθεί. Πολύ υπομονετικά εξηγεί στον μικρό Χανς ότι αυτός,  (ο πατέρας) είναι η μεγάλη καμηλοπάρδαλη (μεγάλος λαιμός σημαίνει μεγάλο πέος, ότι η μικρή νικημένη είναι η μητέρα (χωρίς πέος) και τα λοιπά. Ο Χανς επιβεβαιώνει, με έναν τυπικά υστερικό τρόπο υποταγής την επιθυμία του πατέρα – “ η επιθυμία του υστερικού είναι να υποστηρίξει την επιθυμία του πατέρα” (Λακάν 1994[1964]) –, με αποτέλεσμα να αποδέχεται μιαν ερμηνεία διαμετρικά αντίθετη σε σχέση με την αρχική του αντίδραση.

Η εγκαθίδρυση του πατέρα και το θεραπευτικό αποτέλεσμα.

Αν πάρουμε την τεχνική πρόταση του Φρόιντ σοβαρά (τον ελεύθερο συνειρμό), και αν τις συνδυάσουμε  με τις επανειλημμένες προειδοποιήσεις του Λακάν («προσέχετε την κατανόηση!».... «Η επιθυμία πρέπει να εκλαμβάνεται κυριολεκτικά») είναι φανερό ότι η ερμηνεία της φαντασίωσης με την καμηλοπάρδαλη δεν συμβαδίζει με τον τρόπο με τον οποίο ο Χανς βιώνει τον πατέρα του στην καθημερινότητα της οικογενειακής ζωής. Μια λακανική ανάγνωση μπορεί να εστιάσει στο γεγονός ότι το επίθετο του Χανς είναι GRAF , που σημαίνει ότι η επιλογή του ονειρικού περιεχομένου ( GIRAF = καμηλοπάρδαλη) είναι σχεδόν συνώνυμο με το πατρώνυμο. Παρόλο που αυτό είναι σημαντικό, αυτή η λεπτομέρεια πιθανόν να μην είχε αλλάξει σημαντικά τις ερμηνείες, ακόμη και αντεστραμμένες. Ενισχύει το γεγονός ότι το όνειρο  χειρίζεται την θέση του παιδιού μέσα στη δομή της οικογένειας. Και όπως η Juliet Mitchell έχει δείξει, η παρουσία της νεογέννητης αδερφής είναι ένας ακόμα παράγοντας που επιβάλλει την επερώτηση της θέσης του Χανς.

Όσο αφοσιωμένος και αν είναι στους πατρικούς στόχους, αποτυγχάνει στον ιδιάζοντα ρόλο του πατέρα για τον Χανς. Το αγόρι δεν θα πάρει ποτέ ικανοποιητική απάντηση στο πιο σοβαρό του ερώτημα: «αλλά, ανήκω σε σένα επίσης;» (Φρόιντ, 1978 [1906]) Στην πραγματικότητα ο ρόλος του πατέρα  σχεδόν συστηματικά παρακάμπτει σιωπηλά σε όλη την μελέτη περίπτωσης, ακόμα και στο δικό του εκπαιδευτικό μάθημα, το αυγό ή η κότα, στο οποίο ο Κύριος μας (σημ. μετφ:our Lord) φαίνεται να είναι αυτός που παίρνει αποφάσεις. Ο Χανς συμπεραίνει ότι εξίσου οι άνδρες και οι γυναίκες μπορούν να κάνουν αυγά και ότι ο ίδιος επίσης θα μπορέσει να αποκτήσει παιδιά ακριβώς όπως οι γυναίκες. Ο πατέρας το αρνείται αυτό και επικαλείται μια φορά ακόμα την παντοδυναμία του Ενός που έχει φροντίσει το θέμα έτσι ώστε μόνο οι γυναίκες έχουν παιδιά, προφανώς χωρίς καμιά οποιαδήποτε αρσενική εμπλοκή στο θέμα («αν ο Θεός δεν το ήθελε, τίποτα δεν θα μεγάλωνε μέσα της»). Τα πράγματα φτάνουν στα όρια όταν ο Χανς τελικά στρέφεται στη μητέρα. Από αυτήν μαθαίνει ότι αν η μητέρα δεν θέλει ένα παιδί, τότε η Παντοδυναμία του Θεού επίσης δεν το θέλει.

Έτσι ο Χανς εξαναγκάζεται να αισθάνεται πλήρως στο έλεος των επιθυμιών της μητέρας, στις οποίες ακόμα και ο Θεός αναγκάζεται να σκύψει το θεϊκό του κεφάλι. « Ο Φρόιντ το θέτει ως εξής: «Ο πατέρας έπρεπε να έχει κάποια σχέση με την γέννηση της Χάννας, γιατί δήλωνε ότι η Χάννα και ο Χανς ήταν παιδιά του». Είχε δηλώσει ότι είχε «κάποια» σχέση με αυτό.  Οι συμπτωματικές παραγωγές του Χανς  που εμπλέκουν άλογα και άρματα ερμηνεύτηκαν από τον Λακάν σαν μια εξήγηση για το πιο κεντρικό πρόβλημα του παιδιού : Πού είναι προσδεμένο: Σε ποιό άρμα;  Το πατρικό ή το μητρικό: Για μένα, αυτό είναι το κρίσιμο σημείο του θέματος.

Σε ολόκληρη την μελέτη περίπτωσης, ο Φρόιντ αναφέρει να επεμβαίνει  μόνο μια φορά ιδιοπρόσωπα.  Και είναι μια τόσο βαρύνουσα επέμβαση που καθίσταται περισσότερο μια κατασκευή «Πολύ πριν αυτός (ο Χανς) υπάρξει στον κόσμο, προχώρησα, γνώριζα ότι ένας μικρός Χανς θα ερχόταν που θα αγαπούσε τόσο πολύ την μητέρα του που θα κατέληγε να φοβάται τον πατέρα του εξαιτίας αυτού. Και το είχα πει στον πατέρα του αυτό» (Φρόιντ, 1978 {1909β}, σελ42). Ο Φρόιντ είναι πεπεισμένος ότι με αυτή την ερμηνεία είχε απελευθερώσει το παιδί από τον φόβο του εξηγώντας του το νόημα που υπήρχε πίσω από την φοβική-αμυντική επεξεργασία του. Μπορεί όμως να είχε δουλέψει με έναν διαφορετικό τόπο από αυτόν που ο Φρόυντ φανταζόταν. Θεωρώντας όλο αυτό στο φώς της λακανικής περιγραφής του προβλήματος του Χανς, το θεραπευτικό αποτέλεσμα μπορεί να οφείλεται στο γεγονός ότι ο Φρόιντ εγκαθιδρύει τον πατέρα σε αυτή τη θέση όπου το παιδί τον χρειάζεται, τοποθετώντας μια σφήνα ανάμεσα στην μητέρα και το παιδί και συνεπώς – όπως θα εξηγήσουμε αργότερα -επίσης ανάμεσα στον Χανς και στην απόλαυσή (jouissance)  του. Η δύναμη της ερμηνείας του Φρόιντ είναι ότι όχι μόνο την εισήγαγε για τον Χανς, αλλά επίσης για τον πατέρα του.

 Η δύναμη της ερμηνείας του Φρόιντ μπορεί να υπολογιστεί κοιτώντας την θέση του παιδιού αφού είχε ρητά αποδοθεί  στον Φρόιντ και με την ίδια κίνηση στον πατέρα του «Ο καθηγητής μιλά στο Θεό, αφού μπορεί να τα ξέρει όλα αυτά εκ των προτέρων;» Αργότερα, όταν ό πατέρας εντελώς χαμένος ρωτά τον Χανς σχεδόν απελπισμένα τι φοβάται, το μικρό αγόρι απαντά χωρίς ενδοιασμό ότι αυτό δεν το ξέρει ο ίδιος, αλλά μπορεί κανείς να ρωτήσει τον καθηγητή γιατί αυτός σίγουρα θα ξέρει την απάντηση. Επίσης εκφράζει την ελπίδα ότι όταν όλα θα πάνε στο καθηγητή με ένα γράμμα, η ‘α-νοησία’ του θα σταματήσει σύντομα. Η ερμηνεία του Φρόυντ έχει διαγράψει για τν πατέρα του Χανς την θέση που θα έπρεπε να κρατάει στον οικογενειακό αστερισμό στην φαντασία του Χανς. Εμφανώς  το παιδί το έχει ακούσει πολύ καλά, πολύ καλύτερα από τον ίδιο τον πατέρα. Όπως θα δούμε αργότερα, το γεγονός ότι ο πατέρας του Χανς – όπως κάθε πατέρας – αδυνατεί να πάρει αυτή τη θέση, είναι πολύ λιγότερο σημαντικό από το γεγονός ότι ο Χανς καταλαβαίνει το μήνυμα.

Σε αντίθεση, πριν από την ερμηνεία του Φρόυντ, ο πατέρας εμφανιζόταν σαν ένα συμπλήρωμα στην φαντασία του Χανς, ενώ ο Νόμος και η απαγόρευση, αντιπροσωπεύονταν από έναν αστυνομικό. Και [1]οι δύο φαντασιώσεις παρουσιάζουν  παραπτώματα που έγιναν μαζί με τον πατέρα (μπήκαν σε απαγορευμένη περιοχή σε ένα πάρκο, έσπασαν ένα παράθυρο στο τρένο) η κάθε μια τελειώνει και με τους δύο τους τιμωρημένους από τον νόμο.

Κατά τη στιγμή της παρέμβασης του Φρόιντ και σαν αντίδραση σε αυτήν, ο πατέρας του Χανς αρνείται κατηγορηματικά ότι είχε ποτέ θυμώσει με τον Χανς και επισημαίνει ότι δεν τον έχει ποτέ χτυπήσει. Ο Χανς αμέσως απαντά ότι και βέβαια τον έχει χτυπήσει (έστω και μόνο στο παιχνίδι) και έτσι επιβεβαιώνει την κατασκευή του Φρόιντ: γι αυτόν ο πατέρας πρέπει να λειτουργήσει ως εξουσία. Αργότερα σε ανάλογη συζήτηση ο πατέρας αρνείται ότι ήταν θυμωμένος και ο Χανς απαντά: «Ναι είναι αλήθεια. Είσαι τσαντισμένος. Ξέρω πως είσαι Πρέπει να είναι αλήθεια.»

Τελικά, με την παρέμβαση του Φρόιντ η περισσότερη από τη γνώση που παράγεται από τον Φρόιντ, αποδίδεται στον πατέρα. Δύο από τις εκφράσεις  του Χανς σε σχέση με τον πατέρα του είναι χαρακτηριστικές ως προς αυτό: «Ξέρεις τα πάντα, εγώ δεν ήξερα τίποτα» και «Εσύ ξέρεις καλύτερα, σίγουρα».  Επιπλέον, είναι τώρα είναι τώρα δυνατόν για το Χανς να εκφράσει την ανησυχία του με πιο καθαρό τρόπο. Είναι ανήσυχος όταν ο πατέρας φεύγει από το σπίτι, ανήσυχος ότι ο άνδρας δεν θα γυρίσει. Στην διαλεκτική πρόοδο της ανάλυσης, αυτό μπορεί να γίνει κατανοητό ως εξής: Τώρα που ο πατέρας έχει μόλις εγκαθιδρυθεί, ο Χανς δεν αντέχει να τον χάσει.

Για να το πούμε συνοπτικά, αυτό που ο Φρόιντ θεωρούσε ότι ήταν η δεδομένη κατάσταση -ο οιδιπόδειος ισχυρός πατέρας, που στέκεται ανάμεσα στην μητέρα και το παιδί με σκοπό να εμποδίσει την αιμομικτική επιθυμία του παιδιού, είναι αυτό που αρχικά έλλειπε για τον μικρό Χανς. Είναι μέσω της παρέμβασης του Φρόιντ που ο Χανς μπορεί να αρχίσει να βλέπει τον πατέρα του με αυτόν τον τρόπο. Με όρους της οιδιπόδειας δομής, ο Χανς σαφώς χρειάζεται μια ισχυρή πατρική φιγούρα. Και ο δικός του μπαμπάς φαίνεται να μπορεί να πάρει αυτή τη θέση μόνο αναφερόμενος σε έναν άλλο ακόμα πατέρα με ακόμα περισσότερη εξουσία: «τον καθηγητή». Θα επιστρέψουμε αργότερα στην επιμονή του Φρόυντ και ακόμα και του Λακάν  για την ύπαρξη μιας απόλυτης εξουσίας, αυτή του αρχέγονου πατέρα από τον οποίο κάθε πατέρας κληρονομεί την δύναμή του.

Θα μπορούσε θαυμάσια να ευσταθεί η πιθανότητα να είναι μόνο η οικογένεια του Χανς η εξαίρεση σε έναν γενικό κανόνα και ο Φρόιντ, ο οποίος πήρε την πληροφόρηση μόνο έμμεσα να είχε κάνει λάθος και να εκτίμησε ως πραγματικότητα τις προγνώσεις του. Αλλά, όταν στραφούμε σε άλλες μελέτες περίπτωσης του Φρόιντ, θα βρεθούμε μπροστά σε εκπλήξεις. Αρχίζοντας από τις Σπουδές στην Υστερία, συναντάμε αδύναμους, άρρωστους πατεράδες που χρειάζονται φροντίδα, πολύ συχνά από το άτομα που αργότερα γίνεται ο ασθενής του Φρόιντ. Ο Λακάν μιλά για «πατεράδες εκτός αποστολής» και δείχνει με την Ντόρα πώς οι υστερικοί ασθενείς παρουσιάζουν έναν εξιδανικευμένο πατέρα. Την εποχή του Σεμιναρίου XVIII ο Λακάν ήδη εγκαταλείπει την συμπόρευση ανάμεσα στην φροϋδική ψυχαναλυτική θεωρία και την νευρωτική φαντασίωση που αφορά τον παντοδύναμο πατέρα. Το υστερικό υποκείμενο χρειάζεται να διασώσει τον τραυματισμένο πατέρα και η οιδιπόδεια θεωρία του Φρόυντ βοήθησε με την κατασκευή ενός εξιδανικευμένου  πατέρα. Αυτή είναι μια κλασσική περίπτωση όπου η νευρωτική φαντασίωση και η θεωρία συμπίπτουν. Η υστερική παρότρυνση πίσω από αυτή την διασώζουσα φαντασίωση προσφέρει στο υποκείμενο προστιθέμενη επιβράβευση επειδή είναι ο συγγραφέας της διάσωσης. Αργότερα θα συναντήσουμε την διασώζουσα φαντασίωση στην δεύτερη εκδοχή του φροϋδικού αρχέγονου μύθου, με τον Μωυσή ως διασώστη.

Η ασυμβατότητα ανάμεσα στη συγχώνευση και την πραγματική κλινική πραγματικότητα γίνεται ακόμα πιο προφανής στις μεγαλύτερες μελέτες του Φρόιντ. Συναντάμε έναν ανίκανο πατέρα, που εμφανίζει την κόρη του ως αντικείμενο ανταλλαγής για τον άνδρα της ερωμένης του ( στη Ντόρα), έναν πατέρα που είναι μια καρικατούρα ενός Αυστριακού αστρατολόγητου υπαλλήλου, που ζει με την περιουσία της συζύγου του για την οποία εγκατέλειψε ένα αγαπημένο αλλά δυστυχώς φτωχό κορίτσι (ο Άνθρωπος με τα Ποντίκια), έναν μελαγχολικό πατέρα που τριγυρνά από το ένα spa στο άλλο (στον Άνθρωπο με τους Λύκους). Ο πατέρας του Χανς μάλλον είναι ένας από τους καλύτερους. Όλο αυτό αποδεικνύει ότι  η κατάσταση του πατέρα του νευρωτικού, επιβάλλει ένα ρήγμα ανάμεσα στην παθητική πραγματικότητα με την οποία πρέπει να τα βγάλει πέρα και την εξιδανικευμένη εκδοχή του προσώπου που υποτίθεται ότι τον προστατεύει απέναντι σε κάτι που φοβάται και που έχει να κάνει με την μητέρα.

Στο φροϋδικό κλινικό πεδίο λοιπόν, βρίσκουμε σχεδόν συνεχώς αδύναμους πατεράδες, αντίθετα σε αυτό που θα μπορούσε κάνεις να περιμένει στη βάση της οιδιπόδειας θεωρίας. Επιπλέον υπάρχει και μια δεύτερη διαφορά.  Η κλασσική φροϋδική θεωρία διδάσκει ότι οι απειλές ευνουχισμού – αν πράγματι λέγονται -  έρχονται από τον πατέρα. Όμως στην κλινική πρακτική, όπως λέει ο ίδιος ο Φρόυντ, οι απειλές ευνουχισμού έρχονται συχνότερα από την μητέρα παρά από τον πατέρα. Ξανά, η ίδια η πρακτική του Φρόιντ, αντιπαρατίθεται στη οιδιπόδεια θεωρία του.

Τριπλός αναδιπλασιασμός: Φαντασίωση, θεωρία, κοινωνία.

Για τη δική μας μελέτη οι κλινικές εφαρμογές του Φρόιντ προμηθεύον την κύρια πρόσβαση στην οιδιπόδεια θεωρία: κάνουν σαφές ότι το οιδιπόδειο σύμπλεγμα του είναι κυρίως ένα πατρικό σύμπλεγμα με έναν κεντρικό ρόλο για τον γιό. Η πρώτη-πρώτη του αναφορά στην οιδιπόδεια τραγωδία συνοδεύεται από μια προειδοποίηση για την πτώση της potestas patris familias της εποχής του. Όταν ο νεαρός Λακάν συζητά τα οικογενειακά συμπλέγματα τέσσερις δεκαετίες αργότερα,  κι αυτός επίσης θεωρεί την τότε επίκαιρη υποβάθμιση της πατριαρχικής imago στην οικογένεια και την κοινωνία ως την κεντρική αιτία της ψυχοπαθολογίας . Μέχρι που υποθέτει ότι η ψυχανάλυση αναπτύχθηκε ως αντίδραση σε αυτήν την υποτίμηση και την κρίση που προκύπτει ως αποτέλεσμά της!

Αυτό φανερώνει το επιχείρημά μας: τον τριπλό αναδιπλασιασμό ανάμεσα στην κλασσική οιδιπόδεια θεωρία, την νευρωτική φαντασία και την  κοινωνία. Το υστερικό υποκείμενο χρειάζεται μια ισχυρή πατρική φιγούρα, ειδικά αν ο πραγματικός πατέρας είναι ένας αδύναμος χαρακτήρας. Αυτή η αναγκαιότητα μπορεί να οδηγήσει στην φαντασίωση μιας αρχέγονης πατρικής φιγούρας της οποίας η εξιδανικευμένη λειτουργία θα ενισχυθεί από την κλασσική θεωρία. Για την πατριαρχική κοινωνία το κέρδος από μια τέτοια ενίσχυση είναι προφανές, αλλά το πώς αυτό γίνεται χρειάζεται περισσότερες εξηγήσεις.

Συνεπώς, με έναν ειρωνικό τρόπο, ο Λακάν έχει δίκιο. Από μια ορισμένη οπτική γωνία,  η ψυχανάλυση πράγματι αναφάνηκε από μια κρίση μπροστά στο ρόλο του πατέρα στην  οικογένεια και μπορεί να θεωρηθεί ως μια προσπάθεια να αντιμετωπιστεί η κρίση. Χρησιμοποιώντας την λακανική θεωρία του λόγου ο Serge Andre έχει επιβεβαιώσει αυτή τη θέση, αν και με μια σημαντική μετακίνηση: Είναι το υστερικό υποκείμενο που χρειάζεται μιαν εξουσιαστική φιγούρα και αυτή η ανάγκη εξηγεί το πώς η υστερία βοήθησε στο να δημιουργηθεί η ψυχανάλυση. Με αυτήν την ανάγνωση η ψυχαναλυτική πράξη θα έπρεπε να αναλύει την αναγκαιότητα για μια εξουσιαστική φιγούρα αντί να την ενισχύει. Η μετα-φροϋδική θεωρία αντίθετα, θα τονίσει τον ρόλο της μητέρας και – στην ωριμότερη θεωρία του ο Λακάν  ο ίδιος θα αποκηρύξει την φροϋδική πλάνη. Οπωσδήποτε σήμερα σε ορισμένες συντηρητικές  πτυχές της Γαλλικής ψυχανάλυσης μπορεί κανείς να ακούσει μιαν ανανεωμένη επίκληση  για τον εξουσιαστικό  πατέρα.

Αυτή η αποκήρυξη έρχεται αρκετά αργά στα σεμινάριά του. Πριν από αυτό, και παρόλο το γεγονός ότι έγραψαν σε διαφορετικές εποχές, οι θεωρίες τους (Σημ. ΜΤΦ: του Φρόιντ και του Λακαν) ήταν αρκετά παρόμοιες σε αυτό το σημείο. Και οι δύο έχουν αναπτύξει μια οιδιπόδεια θεωρία που καταλήγει σε μια έκκληση, ακόμα και μια απολογία για τον πατέρα, ως του αναγκαίου εγγυητή απέναντι σε έναν κίνδυνο ορμικής προέλευσης που έχει να κάνει με την μητέρα.  Η πιο σημαντική διαφορά ανάμεσά τους είναι ότι για τον Φρόιντ ο κίνδυνος προέρχεται από την επιθυμία του παιδιού (για την ακρίβεια του γιού) για την μητέρα ενώ για τον Λακάν είναι ακριβώς αντίστροφο. Γι αυτόν ο κίνδυνος  εκπηγάζει από την μητέρα που επιθυμεί το παιδί της (για την ακρίβεια το γιό της) υπερβολικά. Αν αφήσουμε στην άκρη αυτή τη διαφορά, η θεωρία τους είναι παρόμοια αφού και οι δύο περιμένουν την λύση από έναν παντοδύναμο πατέρα. Είναι ακριβώς αυτή η πλευρά των θεωριών τους που θεωρώ ότι είναι μια θεραπευτική ενδυνάμωση (μέσω της θεωρίας) της νευρωτικής απάντησης σε ένα υπολανθάνον πρόβλημα . Όπως θα ισχυριστώ αργότερα, αυτό το πρόβλημα έχει να κάνει με αυτό που ο Λακάν στην  ώριμη φάση της θεωρίας το εντόπισε ως απόλαυση.

Ο μύθος της αρχέγονης ορδής ως εγγυητής της θεωρίας.

Κάτι δεν κολλάει. Εκτός από το γεγονός ότι η οιδιπόδεια θεωρία του Φρόιντ μιλά σχεδόν αποκλειστικά για το γιό και σχεδόν καθόλου για την κόρη, η θεωρία του δεν ταιριάζει με τα κλινικά δεδομένα. Κανονικά, θα έπρεπε να περιμένουμε μιαν επανεκτίμηση μετά από αυτό το είδος της αντιπαράθεσης με την κλινική πρακτική. Αρκετά παράδοξα ο Φρόιντ δεν θα αλλάξει την θεωρία του σύμφωνα με αυτά. Το αντίθετο: Κολλάει στην θεωρία του με τέτοιο τρόπο που να την κάνει να εξηγήσει το γιατί η κλινική πρακτική μπορεί να είναι διαφορετική από αυτό που η θεωρία του προβλέπει. Θα το κάνει αυτό εισάγοντας μια νέα ιδέα ( την αρχέγονη φαντασίωση) την οποία θα θεμελιώσει σε έναν αυτοκατασκευασμένο μύθο. Με αυτό τον τρόπο η θεωρία και ο μύθος  συμπλέκονται το ένα θεμελιώνοντας το άλλο και τανάπαλιν και στοχεύουν στο να προμηθεύσουν στους ασθενείς με  αυτό που χρειάζονται πείθοντάς τους ότι το έχουνε ήδη.

Αυτή η αντίστροφη κίνηση του να προσαρμόζεις την πραγματικότητα στην θεωρία γίνεται αντικείμενο επεξεργασίας στην μελέτη του Ανθρώπου με τους Λύκους. Το οικογενειακό σενάριο είναι παρόμοιο με αυτό του Μικρού Χάνς. Εδώ επίσης βρίσκουμε έναν αδύναμο πατέρα. Εδώ επίσης οι απειλές ευνουχισμού έρχονται από την μητέρα. Και εδώ πάλι ο Φρόιντ δηλώνει ότι η αγωνία του ασθενή για τον πατέρα είναι η πιο ισχυρό αιτία για την νεύρωσή του. Σ΄ αυτό το σημείο ωστόσο ο Φρόιντ ο ίδιος θα πρέπει να είχε νιώσει την απόκλιση ανάμεσα στην θεωρία και την πρακτική, γιατί δίνει μιαν απάντηση σε αυτό. Πώς είναι δυνατόν ο γιός να φοβάται τον πατέρα όταν η καθημερινή ζωή δεν δίνει μεγάλες αιτίες για αυτό;

Η απάντηση του Φρόιντ προκαλεί έκπληξη. Σε αυτές τις περιπτώσεις όπου η καθημερινή πραγματικότητα δεν ταιριάζει με το σενάριο όπως προβλέπεται από την θεωρία - δηλαδή σχεδόν σε κάθε περίπτωση -  το παιδί θα αναφερθεί σε μια πραγματικότητα υψηλότερης στάθμης που διατηρείται με σχηματική μορφή στην συλλογική μνήμη της ανθρωπότητας. «Όποτε οι εμπειρίες αποτυγχάνουν να ταιριάξουν με το πατροπαράδοτο σχήμα, ανασχηματίζονται στη φαντασία.» Το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα, σύμφωνα με τον Φρόιντ, είναι το πιο εξέχον παράδειγμα τέτοιων συλλογικών σχημάτων, που είναι ικανά να ανασχηματίζουν την πραγματικότητα ως τέτοια. Ένα τέτοιο σχήμα  υποθετικά πάει πίσω στην προϊστορική πραγματικότητα όπου ο ευνουχισμός θα πρέπει να ήταν γεγονός. Η μνήμη αυτού θα πρέπει να είναι κομμάτι μιας φυλογενετικής κληρονομιάς που εμφανίζεται ασυνείδητα σε κάθε παιδί

Αυτή η υπερπραγματικότητα - ο Φρόιντ την αποκάλεσε αρχέγονη φαντασίωση -υποτίθεται ότι παίρνει το πάνω χέρι, οποτεδήποτε  η καθημερινή ζωή αποτυγχάνει, και καθορίζει την ψυχική λειτουργία. Έτσι, ακόμα και όταν ο πραγματικός πατέρας είναι αδύναμος,  το παιδί θα τον φοβάται και θα αποδίδει σ΄ αυτόν  τις απειλές ευνουχισμού, ακόμα και αν προέρχονται από την μητέρα.

Στην ανθρωπολογική του μελέτη «Τοτέμ και ταμπού», ο Φρόιντ ανακατασκευάζει το υπόστρωμα της  ιστορικής πραγματικότητα της παιδικής ηλικίας του ανθρώπινου είδους. Μια φορά κι έναν καιρό, φαντάζεται, υπήρχε μια αρχέγονη ορδή όπου κυριαρχούσε ένας παντοδύναμος πατέρας που απαγόρευε στους ενήλικες γιούς την πρόσβαση στις γυναίκες – τις δικές του γυναίκες. Οι γιοί αγανάκτησαν με την κατάσταση και μια μέρα ενώθηκαν, σκότωσαν τον πατέρα και τον καταβρόχθισαν, για να μπορέσουν να αποκτήσουν πρόσβαση στις γυναίκες. Μετά τον φόνο ένιωσαν ένοχοι και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα την δημιουργία των δύο βασικών ταμπού: Την απαγόρευση του φόνου του πατέρα σε συνδυασμό με  την απαγόρευση της ερωτικής συνεύρεσης με την μητέρα. Από τότε αυτές οι δύο απαγορεύσεις έχουν εγγραφεί στην συλλογική μας μνήμη μαζί με την αγωνία για τον αρχέγονο πατέρα και αυτή η εγγραφή θα αποφασίσει το τελικό οιδιπόδειο περιεχόμενο για το κάθε μέλος της φυλής του Homo Sapiens.

Παρόλο που κατασκεύασε τον μύθο μόνος του, ο Φρόιντ φαίνεται πεπεισμένος ότι αυτά τα γεγονότα πράγματι συνέβηκαν κάποτε ανάμεσα στις δύο εποχές των παγετώνων. Γι αυτόν ο αυτοκατασκευασμένος μύθος  πρέπει να είναι αληθινός. Αλλά εδώ ακόμη και για ένθερμους Φροϋδικούς  ανακύπτουν ερωτήματα. Γιατί δεν υπάρχει καμία ένδειξη μιας μητρικής φιγούρας στον μύθο; Χωρίς αυτό, η εγκαθίδρυση της απαγόρευσης της αιμομιξίας φαίνεται κάπως παράξενη. Τίποτε δεν προετοιμάζει για την ξαφνική εμφάνιση των συναισθημάτων ενοχής, και τίποτε δεν το εξηγεί. Η ιδέα του ευνουχισμού είναι ελλιπής. Κάτι που είναι ιδιαίτερα παράξενο αφού αυτό είναι κεντρικό κομμάτι της οιδιπόδειας θεωρίας (ο πατέρας απειλεί τον γιό με ευνουχισμό). Ο τρόπος με τον οποίο η ιστορία σημειώνεται στην συλλογική μνήμη δεν είναι καθόλου ξεκάθαρος, ούτε ο τρόπος με τον οποίο οι ασθενείς του Φρόιντ διαστρέφουν την δική τους οιδιπόδεια πραγματικότητα.

Αυτό που είναι καθαρό είναι ότι ο μύθος επιτρέπει στον Φρόιντ να οχυρώσει την θεωρία του, παρόλα τα αντιτιθέμενα κλινικά δεδομένα. Ακριβώς επειδή στην πραγματικότητα οι πατεράδες των ασθενών είναι αδύναμοι , γι αυτό η θέση του πατέρα πρέπει να διασφαλιστεί. Το μήνυμα που ο Φρόιντ περνά στους ασθενείς του μέσω των ερμηνειών του – ότι ανησυχούν εξαιτίας της παντοδυναμίας του πατέρα που τους απαγορεύει την πρόσβαση στην μητέρα-, είναι ακριβώς αυτό που χρειάζονται. Μέσω του μύθου της πρωτόγονης ορδής, ενισχύει την τυπική νευρωτική λύση (τον κυριαρχικό πατέρα) ανάγοντας την λύση σε μια υποτιθέμενη ιστορική πραγματικότητα. Ο Λεβί - Στρος κατέκρινε έντονα τον αυτοσχέδιο μύθο του Φρόιντ: «Στη μια περίπτωση η πρόοδος είναι από την εμπειρία στο μύθο και από τους μύθους στη δομή. Στην άλλη, ένας μύθος κατασκευάζεται για να εξηγήσει τα γεγονότα. Με άλλα λόγια κάποιος συμπεριφέρεται σαν τον άρρωστο αντί  να διαγνώσει την αρρώστια.»

Η ειρωνεία είναι ότι νωρίτερα ο Φρόιντ είχε ήδη προβλέψει αυτό το είδος νευρωτικής λύσης περιγράφοντάς την  σε μια συνοπτική εισαγωγή στο βιβλίο του Ότο Ρανκ: Έχει εκδοθεί ξεχωριστά με τον τίτλο «Οικογενειακά ειδύλλια».

Οικογενειακά Ειδύλλια.

Η αρχική πρόταση αυτού του μικρού κειμένου μας εισάγει κατευθείαν στην καρδιά του προβλήματος: την σχέση ανάμεσα στον άνδρα και την δυνάμει εξουσία, η οποία πρέπει να γίνει κατανοητή ως πατρική εξουσία. Ο Φρόιντ εξηγεί μιαν εξέλιξη. Αρχικά οι γονείς ενσαρκώνουν την μόνη εξουσία για το παιδί που δεν έχει καμιά σχέση αμφισβήτησης αυτής της εξουσίας. Μεγαλώνοντας το παιδί θα συγκρίνει τους γονείς του με άλλους ενήλικες, συνήθως με δυσάρεστα συμπεράσματα ια τους γονείς. Το παιδί φαντάζεται ότι ο πατέρας και η μητέρα δεν είναι οι πραγματικοί του γονείς  (έχει γίνει κάποιο μπέρδεμα στην γέννηση, ίσως υιοθεσία). Υπάρχει μια τυπική και επαναλαμβανόμενη ιδιαιτερότητα σε αυτό: Οι ‘πραγματικοί’ (δηλαδή οι φανταστικοί) γονείς θεωρούνται ότι είναι μιας πολύ υψηλότερης κοινωνικής προέλευσης. Ο Φρόιντ προσθέτει ότι αυτή η φαντασίωση λειτουργεί ενώ το παιδί δεν έχει ακόμα ακριβείς γνώσεις των σεξουαλικών λεπτομερειών της αναπαραγωγής.  Μόλις το παιδί αποκτήσει αυτή τη γνώση σε επαρκή βαθμό, το περιεχόμενο αυτής της φαντασίωσης αλλάζει για να εστιάσει αποκλειστικά στην αντικατάσταση της πατρικής φιγούρας. Πράγματι, σπάνια  μπορεί να υπάρξει μια αμφιβολία για την μητρότητα, σε αντίθεση με το ‘η πατρότητα ποτέ δεν είναι σίγουρη’.

Ο Φρόιντ παρατηρεί ότι ο φανταστικός πατέρας, αυτός με την ευγενέστερη καταγωγή και συνεπώς με την μεγαλύτερη εξουσία, μοιάζει στον πραγματικό πατέρα σε όλα τα επίπεδα εκτός από αυτό της κοινωνικής θέσης. Στην πραγματικότητα το παιδί δεν φτιάχνει τόσο πολύ ένα υποκατάστατο για τον πατέρα, αλλά μάλλον  τον τοποθετεί σε ένα πολύ υψηλότερο επίπεδο. Αυτή η υποκατάσταση μπορεί  να θεωρηθεί ως έκφραση της παιδικής νοσταλγίας εκείνης της περιόδου που το παιδί δεν έπρεπε να αμφιβάλλει για την εξουσία του πατέρα. Η φαντασίωση είναι ένας τρόπος να κάνει εκείνη την περίοδο να κρατήσει λίγο περισσότερο.   Είναι μια έκφραση της  ανάγκης να αναστηλώσει την potestis patris familias. Το παιδί χρειάζεται έναν πατέρα του οποίου η εξουσία είναι πέραν πάσης αμφιβολίας. Όταν αυτή η εξουσία αναπόφευκτα αποτυγχάνει στην πραγματικότητα, το παιδί θα φανταστεί κάποιαν που δεν αποτυγχάνει. 

Ο μύθος της αρχέγονης ορδής δεν είναι παρά η επιβεβαίωση των οικογενειακών ειδυλλίων από τον Φρόιντ, με τον ίδιο στόχο ακριβώς – το να φανταζόμαστε μιαν εξουσία πέραν κάθε αμφισβήτησης. Πράγματι, προσφέροντας μια ιστορική εγγύηση στην πατρική εξουσία, θα έκανε κάθε αμφισβήτηση της potestis patris familias αδιανόητη. Με αυτόν τον αυτοκατασκευασμένο μύθο, ο Φρόιντ έχει προμηθεύσει τον ακρογωνιαίο λίθο για την οιδιπόδεια θεωρία του που είναι ανάλογη με το οικογενειακό ειδύλλιο όπως δομείται από το νευρωτικό υποκείμενο.

Το πρόβλημα με αυτό το σκεπτικό βρίσκεται όχι στην υπόθεση του Φρόιντ ότι οι άνθρωποι μπορούν να διαστρεβλώνουν την αντίληψη της  πραγματικότητας με έναν υποκειμενικό τρόπο (σε αυτή την περίπτωση να αντιλαμβάνονται έναν αδύναμο πατέρα σαν έναν απειλητικό πατέρα αφέντη). Η κοινωνική ψυχολογία είναι γεμάτη από εμπειρική έρευνα που το επιβεβαιώνει αυτό. Το πρόβλημά μου βρίσκεται στην επιμονή του Φρόιντ να αγνοεί τα κλινικά δεδομένα. Σύμφωνα με τον Φρόιντ, το οιδιπόδειο παιδί φοβάται τον πατέρα του εξαιτίας της επιθυμίας για την μητέρα, ενώ η κλινική εμπειρία δείχνει ότι οι ασθενείς του χρειάζονται μιαν αυταρχική πατρική φιγούρα. Η πατρική φιγούρα, όπως ορίζεται από τον Φρόιντ μέσα στην οιδιπόδεια θεωρία δεν είναι δεν είναι το κέντρο του προβλήματος για το νευρωτικό υποκείμενο. Αντίθετα είναι η επιδιωκόμενη λύση. Η διανομή των σχετικών θέσεων (πατέρας, μητέρα, παιδί) που προκύπτει από αυτό, προσφέρει στο νευρωτικό υποκείμενο μια καθησυχαστική σιγουριά. Μόλις εγκατασταθεί μια τέτοια πατρική φιγούρα, το υποκείμενο νιώθει ασφαλές και μπορεί να αρχίσει μιαν άλλη, ακόμα πιο επιβεβαιωτική  μάχη: την μάχη με έναν πατέρα που είναι είτε λιγότερο είτε περισσότερο απ΄ ότι πρέπει πατέρας.

Μένουμε με την παρακάτω ερώτηση: Γιατί το υποκείμενο χρειάζεται μια γονεϊκή απαγόρευση που το οδηγεί στο να μετατρέψει τον πραγματικό του πατέρα σε έναν παντοδύναμο πατέρα;

                   



[1]
Διαβάστε περισσότερα

Δευτέρα 13 Αυγούστου 2012

Προσοχή στο Κενό!


Μετά από χρόνια πολλά ενασχόλησης με την θεωρία της ψυχανάλυσης, και έχοντας ήδη γράψει κάποια δικά μου κείμενα, που παραμένουν αδημοσίευτα, σχετικά με την εκπαίδευση και την ψυχανάλυση, αισθάνθηκα μια βαθειά ανακούφιση όταν ανακάλυψα αυτό το βιβλίο. Το κεντρικό μήνυμα απ΄ αυτό για μένα είναι ανάλογο με την χαρά ενός ναυαγού που βλέπει κάποια σκιά καραβιού στο βάθος του ορίζοντα: «Υπάρχουν κι άλλοι εκεί πέρα!»
Προσπαθώντας να μοιραστώ τη χαρά μου με τρόπο εποικοδομητικό, μετέφρασα τις πρώτες σελίδες από τον πρόλογο. Αν μη τι άλλο, παίρνει κανείς μια ιδέα του τι σημαίνει έρευνα, λέξη τραγικά γελοιοποιημένη στα καθ΄ ημάς, στις πολιτισμένες χώρες του κόσμου. Προσέξτε την πρώτη πρόταση: Επιστήμονες σχεδόν από παντού. Εκτός από την Ελλάδα!



Minding a gap (Προσέχοντας  το κενό). Karnac Books, 2012

Εισαγωγή: Alan Bainbridge και Linden West



Μετάφραση: Τόνια Παντελαίου



1.       Εισαγωγικές παρατηρήσεις

Τον Δεκέμβριο του 2009, διάφοροι παιδαγωγοί, ψυχοθεραπευτές, και άλλοι, από τις Η.Π. Α, την Σκανδιναβία, τα Γαλλία, την Ιταλία, την Τουρκία, την Ν. Αφρική και την Αυστραλία, συναντήθηκαν σε ένα συνέδριο που διοργανώθηκε στο Πανεπιστήμιο Canterbury Christ Church.

Ο στόχος ήταν να συζητηθούν οι εφαρμογές της ψυχανάλυσης με την ευρύτερη έννοια, στην εκπαίδευση γενικά, συμπεριλαμβάνοντας σε αυτήν  την δια βίου μάθηση και την τριτοβάθμια εκπαίδευση καθώς και την βασική εκπαίδευση. Αυτό το βιβλίο  προέρχεται από αυτό που εκ των υστέρων μπορεί να θεωρηθεί ένα αξιοσημείωτο συνέδριο που επιζητά να αποτυπώσει τον πολυσύνθετο,  ασύντακτο και παρόλα αυτά δυνητικά απελευθερωτικό χώρο της εκπαίδευσης.

Ένα τέτοιο σχέδιο, που προσπαθεί να συνδέσει τους δύο κόσμους δεν  είναι πρωτοφανές, αλλά πρέπει να επισημανθεί ότι τα κείμενα που  σχετίζονται με αυτή την ευρεία περιοχή μετριούνται σε δεκάδες και όχι εκατοντάδες. Είναι επίσης σαφές, από μια Βρετανική τουλάχιστον οπτική, ίσως και ευρύτερα, ότι η ψυχαναλυτική σκέψη είχε σχετικά ελαχιστοποιημένη επίδραση ιδιαίτερα στην πρόσφατη εποχή στην εκπαίδευση και στην ευρύτερη  εκπαιδευτική έρευνα. Αυτό το βιβλίο θα προβάλει στοιχεία μιας αυξανόμενης εχθρότητας από πολλούς παιδαγωγούς και πανεπιστημιακούς ερευνητές  απέναντι στους  ισχυρισμούς, τις φιλοδοξίες και τους τρόπους της  να γνωρίζει (η ψυχανάλυση).

Τέτοιες τάσεις μπορούν να θεωρηθούν ως μέρος μιας ευρύτερης πολιτισμικής περιθωριοποίησης της ψυχανάλυσης, τουλάχιστον με την κλασσική της μορφή: περίπου 150 χρόνια μετά τη γέννηση του Φρόυντ, συχνά αντιμετωπίζεται ως  πεδίο μιας κριτικής βασισμένης επίμονα σε θέματα που αφορούν  κάποιες αρχικές της παραδοχές, κυρίως την ευρέως γνωστή θεωρία των ορμών και τον φθόνο του πέους. Η σημερινή τάση φαίνεται να είναι προς μια διαφορετική κατεύθυνση, μακριά από κάθε επίμονη προσωπική ενασχόληση με το παρελθόν, προς την διαχείριση της αβεβαιότητας του παρόντος, όπως ο κριτικός Honneth (2009) έχει παρατηρήσει.

Επιπλέον η ψυχανάλυση συνήθως παρουσιάζεται από τους επικριτές της ως εάν το κεντρικό ερμηνευτικό της ρεπερτόριο να είχε μείνει καθηλωμένο από την εποχή του Φρόιντ. Στην πραγματικότητα η σύγχρονη ψυχαναλυτική θεωρία έχει μικρή σχέση με αυτά για τα οποία συνήθως επικρίνεται (όπως η υποτιθέμενη παραμέληση του κοινωνικο-πολιτισμικού στοιχείου στην διαδικασία του εξανθρωπισμού) αλλά αυτό δεν φαίνεται να ενοχλεί τους επικριτές της.

Η κατάσταση είναι διαφορετική στις Ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γαλλία, σε σχέση με την ψυχανάλυση και την εκπαίδευση. Είναι ίσως οριακά καλύτερη. Υπάρχουν κάποια πανεπιστημιακά τμήματα παιδαγωγικών επιστημών που προσφέρουν κλινικά εργαστήρια με ψυχαναλυτική προσέγγιση, που στοχεύουν στην εμπειρία επαγγελματιών, περιλαμβάνοντας τις ασυνείδητες διαδικασίες όπως η μεταβίβαση και αντιμεταβίβαση σε χώρους όπως η σχολική τάξη. Αυτή η κλινική παράδοση της επίμονης εστίασης σε τέτοιες διαδικασίες, έχει ενθαρρύνει κάποια σχετική έρευνα που  χρησιμοποιεί για παράδειγμα παρατηρητικές μεθόδους βάθους, και που ξεκινάει από την δουλειά του Esther Bick, καθώς και έντονες συζητήσεις και κείμενα.

 Υπάρχει ένα ενδιαφέρον σε αυτό που ορίζεται ως ψυχικές παράμετροι των σχέσεων μεταξύ δασκάλων και μαθητών, αλλά επίσης και την σχέση όλων προς τα ίδια τα διδακτικά αντικείμενα. Αυτό αφορά και το πώς μαθήματα όπως τα μαθηματικά διδάσκονται και πώς αυτό έχει αλλάξει, φέρνοντας σε κάποιους εκπαιδευτικούς αισθήματα ματαίωσης, ακόμη και τραύματος καθώς οι δικοί τους τρόποι να κατανοούν και να μεταδίδουν τις βάσεις του αντικειμένου τους θεωρούνται αναχρονιστικές. Οι  εκπαιδευτικοί μετά, μπορεί να δραματοποιούν ( act out) σε σχέση με τους μαθητές τους με κυνικό, ακόμα και καταστροφικό τρόπο.

Αλλά, παρόλο που υπάρχει κάποια σχετική έρευνα, οι Γάλλοι πανεπιστημιακοί παιδαγωγοί (κάτω από την ομπρέλα του ηλεκτρονικού περιοδικού Cliopsy) όπως ο C. Blanchard - Laville   Ph. Chaussecourte στο πανεπιστήμιο Paris Ouest Nanterre θεωρούν τους εαυτούς τους όλο και πιο περιθωριακούς στις επιστήμες της εκπαίδευσης. Παρόλα αυτά, συγκρινόμενη με την δική μας κατάσταση στη Βρετανία, η σύνδεση μεταξύ ψυχανάλυσης και εκπαίδευσης στη Γαλλία και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, παραμένει ισχυρότερη. Αυτό μπορεί επίσης να οφείλεται στην μεγαλύτερη προθυμία της ευρωπαϊκής ερευνητικής παράδοσης να ενδιαφέρεται φιλοσοφικά για αυτό που στα μάτια των Αγγλοσαξόνων υποτιμάται ως έντονα θεωρητικό, μη επιδεχόμενο παρατήρηση, και μη εμπειρικά επαληθεύσιμο. Στη Γερμανία για παράδειγμα, η Γερμανική Εταιρεία  Εκπαιδευτικής Έρευνας, σε αντίθεση με την αντίστοιχη Βρετανική, έχει μια ομάδα με ψυχαναλυτικό ενδιαφέρον.

Η γενική κατάσταση πάντως, αν και σε διαφορετικό βαθμό στις διάφορες χώρες και πολιτισμικές παραδόσεις είναι ότι η ψυχανάλυση έχει καταστεί περισσότερο περιθωριακή στην εκπαιδευτική βιβλιογραφία. Αυτά τα ιδρύματα στη Βρετανία, όπως Tavistock Clinic στο Λονδίνο, που προσφέρουν ευκαιρίες για ενασχόληση με τους συναισθηματικούς παράγοντες της μάθησης και της διδασκαλίας από μια ψυχαναλυτική προοπτική, αγωνίζονται να στρατολογήσουν δασκάλους και άλλους στα προγράμματά τους, όπως τουλάχιστον αναφέρθηκε σε συζητήσεις του συνεδρίου. Αυτή είναι μια περιοχή όπου οι γνωστικές – συμπεριφοριστικές προσεγγίσεις έχουν καταστεί κυρίαρχες με το επιχείρημα ότι χρειάζονται λιγότερο χρόνο και είναι φτηνότερες ως θεραπείες και ίσως είναι ευκολότερα αποδεκτές στην εκπαίδευση (δεδομένης της κυριαρχίας των γνωστικά προσανατολισμένων αντιλήψεων για τη μάθηση). Είναι επίσης πιο επιδεκτικές μετρήσεων, όσο αμφίβολο και να είναι μέρος της έρευνας  καθώς και η υποτίμηση σύνθετων ψυχικών αιτίων και της εσωτερικής ζωής.

Το βιβλίο μας προέρχεται από ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για αυτές τις τάσεις και μια επιθυμία να φέρουμε την εκπαίδευση και την ψυχανάλυση σε έναν ανανεωμένο διάλογο κυρίως επειδή το τελευταίο πιστεύουμε μπορεί να διαφωτίσει την σύγχυση, την αταξία και την αμφιθυμία  που πάντα και αναπόφευκτα διαπερνούν την εκπαίδευση. Και με ένα κρίσιμο τρόπο μπορεί να διαφωτίσει περισσότερο το τι σημαίνει να είσαι ένα πρόσωπο και ένας μαθητευόμενος καθώς  και την ιδέα ότι ένα ανθρώπινο όν είναι πάντα διχασμένο από βαθιές εσώτερες ρωγμές, αλλά επίσης «έχει την ικανότητα να ελαχιστοποιεί ή ακόμα και να υπερβαίνει αυτόν τον διχασμό μέσω της ιδίας του αναστοχαστικής δράσης» (Honneth 2009). Η ρωγμή σε αυτή την οπτική είναι το αποτέλεσμα της απώθησης της επιθυμίας που παράγεται από την απόλυτη εξάρτησή μας από τον άλλο (μητέρα) για την επιβίωσή μας καθώς επίσης και μιας απώλειας που παράγεται από  την διαδικασία του χωρισμού τόσο στην αρχαϊκή όσο και στην επόμενη εμπειρία. Για την Βritzman (2009) το πώς το βρέφος διαχειρίζεται αυτή τη ρωγμή, αντιπροσωπεύει την βασική διαδικασία εκπαίδευσης, αυτή που παραμένει για όλη τη διάρκεια της ζωής.

Η φιλοδοξία να οικοδομηθεί ένας διάλογος, δεν  είναι φυσικά κάτι καινούργιο. Πολλοί υποστηρικτές της ψυχαναλυτικής σκέψης πίστευαν ότι προσφέρει βασικές προοπτικές στην κατανόηση τόσο της εκπαίδευσης όσο και της προσωπικότητας. Τόσο η Άννα Φρόιντ (1930) όσο και ο ίδιος ο   Σίγκμουντ Φρόιντ (1925) έγραψαν για την εκπαίδευση. Η Άννα ήταν δασκάλα και εκπαιδευτική πρωτοπόρος. Το 1908 ο Φερέντζι παρουσίασε ένα άρθρο για την σχέση ανάμεσα στην ψυχανάλυση και την εκπαίδευση στο πρώτο Διεθνές Συνέδριο της Ψυχανάλυσης. Η  Μέλανι Κλάιν (1975) ερεύνησε τo «epistemophilic instinct»[1] στα παιδιά  και τον ρόλο του στην απόκτηση ή αποφυγή της γνώσης. Πατώντας σε αυτό, ο Bion, επεξεργάστηκε ένα μοντέλο μάθησης βασισμένο στις ιδιότητες της αλληλεπίδρασης, που το ονόμασε reverie  ανάμεσα στην μητέρα και το παιδί στα πρώτα στάδια της σχέσης του, όπου η ικανότητα του μωρού να σκεφτεί είναι αποτέλεσμα της ικανότητας της μητέρας να προσεγγίσει  με ενάργεια τις συγκεχυμένες σκέψεις και αισθήματα του βρέφους και να τα επιστρέψει προς αυτό με ευκολοχώνευτους τρόπους. Η ικανότητα για σκέψη και μάθηση ριζώνει στις αρχικές σχέσεις και την ικανότητά τους να αντέξουν το άγχος. Ο Έρικσον εκπαιδεύτηκε ως ψυχαναλυτής και εργάστηκε με νέους ανθρώπους σε εκπαιδευτικές δομές. Και ο Αichhorn δούλεψε σύμφωνα με τις ιδέες της Άννας Φρόιντ για να ιδρύσει κέντρα για νέους με προβλήματα.

Μπορεί επίσης να υποστηριχτεί ότι ο βασικός ρόλος της εκπαίδευσης και της ψυχανάλυσης είναι παρεμφερής, στο ότι η κάθε μια αποζητά να φέρει το άτομο σε μια κατανόηση του κόσμου και του εαυτού του και να ανοίξει το δρόμο για πιο επεξεργασμένες, και ζωογόνες αποφάσεις. Αλλά, παρά τις καθόλου αμελητέες ομοιότητες στους στόχους, οι δύο κόσμοι έχουν διαχωριστεί και οι ψυχαναλυτικές αντιλήψεις έχουν υποβαθμιστεί.

Πρέπει να κάνουμε σαφές, ότι η ψυχανάλυση, όπως και η εκπαίδευση είναι ένας τεράστιος χώρος, όπως γίνεται σαφές και από τα κεφάλαια (του βιβλίου). Η επιτυχία του συνεδρίου μπορεί να δείχνει μια αυξανόμενη επιθυμία να επανακτήσουμε ένα χώρο στον οποίο το δυναμικό ασυνείδητο –που παραμένει το κεντρικό θέμα στο μεγαλύτερο μέρος της θεωρίας- μπορεί να γίνει αντικείμενο σκέψης και κατανόησης. Αξιοσημείωτα το συνέδριο έχει ήδη λειτουργήσει ως καταλύτης για πολλές εξελίξεις πέραν του παρόντος βιβλίου.  Σ΄ αυτό περιλαμβάνεται μεταξύ άλλων μια μεγάλης κλίμακας συνεργασία ανάμεσα στο πανεπιστήμιο Canterbury Christ Church και συναδέλφους στο Τμήμα Επιστημών της εκπαίδευσης στο πανεπιστήμιο Paris Ouest Nanterre. Μία ειδική έκδοση του Γαλλικού ηλεκτρονικού περιοδικού Cliopsy έχει δημιουργηθεί, (Revue Electronique, 6, Οκτωβρίου 11) καθώς και διάφορα άρθρα που συγκρίνουν την έρευνα σε ιδιότητες του ψυχικού και μεταβιβαστικού χώρου σε διάφορες εκπαιδευτικές δομές. 





[1] Αφήνω αμετάφραστο τον όρο που η μετάφρασή του μου φαίνεται προβληματική για πολλούς λόγους. Νομίζω ότι η καλύτερη απόδοση στην Ελληνική γλώσσα, παίρνοντας υπόψη και το γεγονός ότι ο όρος instinct είναι ούτως η άλλως ακατάλληλος και στα Αγγλικά, θα ήταν «επιθυμία για γνώση»
Διαβάστε περισσότερα

Τετάρτη 11 Απριλίου 2012

Το «αντικείμενο μικρό α» και η κοινωνική θεωρία.

 

Αυτό που σήμερα μπορούμε να ονομάζουμε «λακανική ψυχανάλυση» έχει ήδη αρχίσει να συντίθεται ως ένα ιδιαίτερο σώμα ιδεών από την δεκαετία του ’50. Παρόλο που το άμεσο αντικειμενικό πεδίο στο οποίο στρέφεται διερευνητικά είναι βέβαια το ψυχικό, οι θεωρητικές συγκροτήσεις τις οποίες τελικά παράγει αφορούν ένα πολύ ευρύτερο πεδίο, το οποίο σαφώς περιέχει την συγκρότηση και εξέλιξη των κοινωνικών και γνωσιακών μορφωμάτων. Μπορεί κανείς να ισχυριστεί ότι η αξία της εργασίας του Λακάν βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι – αξιοποιώντας την ανακάλυψη του Φρόιντ - αποσπά το ψυχικό από το πεδίο των φυσικών - ή και μεταφυσικών- ερμηνειών του, για να το αποδώσει στο πεδίο του κοινωνικού-πολιτισμικού.

Η Ellie Ragland,[2]αναφερόμενη σ’ αυτό ακριβώς το σώμα ιδεών, γράφει:

Ο Ζακ Λακάν μπορεί να θεωρηθεί ο πιο σημαντικός διανοητής στην Γαλλία μετά από τον Καρτέσιο και ο πιο καινοτόμος και  μακρόπνοος διανοητής στην Ευρώπη μετά από το Φρίντριχ Νίτσε, τον Κάρλ Μαρξ και τον Σίγκμουντ Φρόιντ.

Ωστόσο, η λακανική ψυχανάλυση για πάρα πολλά χρόνια έχει παραμείνει στο περιθώριο της κοινωνικής θεωρίας και μόνον την τελευταία δεκαπενταετία αρχίζει να διαμορφώνεται μια σημαντική διάθεση αξιοποίησής της. Το κείμενο αυτό προσπαθεί να συμβάλει στην προοπτική της αξιοποίησης της λακανικής έρευνας στο ευρύτερο πεδίο της θεωρίας του κοινωνικού, παρουσιάζοντας κάποιες από τις πτυχές της λακανικής θεωρίας  που μπορούν να εμπλουτίσουν ριζικά την κοινωνική έρευνα. Για να το πετύχει αυτό, ακολουθεί έναν κάπως αφαιρετικό τρόπο: Αντί της αναλυτικής αναφοράς στις επιμέρους θεωρητικές συγκροτήσεις που συνθέτουν το συνολικό λακανικό οικοδόμημα, επιλέγει να εστιάσει σε ένα μόνο λακανικό σημαίνον, το «αντικείμενο μικρό α», το οποίο, όπως έχει αλλού υποστηριχτεί εκτενέστερα[3], μπορεί να θεωρηθεί ότι ως εννοιολογική συγκρότηση συμπυκνώνει το κεντρικό σημείο της διαφοράς, και άρα της πρωτότυπης θεωρητικής συνεισφοράς, της λακανικής ψυχανάλυσης στο πεδίο της μελέτης των ‘επιστημών του ανθρώπου’. Βέβαια, το «αντικείμενο μικρό α» είναι ένα σημαίνον που δεν αποκτά το νόημά του παρά μόνο μέσα στο συνολικό θεωρητικό πλαίσιο της λακανικής ψυχανάλυσης. Έτσι, η πλήρης ‘εξήγησή’ του υπερβαίνει κατά πολύ την δυνατότητα ενός άρθρου. Όμως είναι εφικτή η σκιαγράφηση του χώρου τον οποίο καταλαμβάνει στο πλαίσιο του λακανικού έργου και, μέσω αυτής, η επισήμανση κάποιων βασικών σημείων που καθιστούν το έργο του Λακάν εξαιρετικά σημαντικό για την μελέτη του κοινωνικού.

1.  Το «αντικείμενο μικρό α» και ο ιστορικός υλισμός: Μία στιγμή διαλόγου

Το «αντικείμενο μικρό α»[4] πρωτοεμφανίζεται στη λακανική ορολογία το 1955. Είναι το σύμβολο που χρησιμοποιεί ο Λακάν για να παραστήσει σχηματικά την αφετηριακή σχέση του ανθρώπινου βρέφους με την εικόνα της ολότητας που εισπράττει από την οπτική σχέση με τον «άλλο». Εικόνα με την οποία το ανθρώπινο βρέφος συνδέεται διαλεκτικά, αφού μέσω αυτής καταφέρνει να συντονίσει σε μια ενιαία ψυχολογική οντότητα την πολλαπλότητα των ασύνδετων ερεθισμάτων που η σχετικά ανώριμη νευρολογική του κατάσταση παραλαμβάνει ως ασύνδετα, ετερογενή και ασυντόνιστα. Ο Λακάν σχεδιάζει το «σχήμα L» για να παραστήσει την δομή της ψυχαναλυτικής σχέσης, όπως διαμορφώνεται με δεδομένη την λειτουργία της κατοπτρικής διαλεκτικής. Στο σχήμα αυτό πρωταγωνιστεί η γραμμή που συνδέει το σημείο a με το σημείο a΄ και η οποία παριστάνει την σχέση που συνδέει τον «εαυτό» - που βρίσκεται στο σημείο α -  με τον «άλλο» - που βρίσκεται στο σημείο a΄ - Η σύνδεση της φαντασιακής λειτουργίας που παράγεται από την κατοπτρική διαλεκτική με τη λειτουργία της γλώσσας και της συμβολικής δομής που εισάγεται μέσω αυτής - που επίσης αναπαριστάνεται σχηματικά στο «σχήμα L» - καθιστούν  την οποιαδήποτε ιδέα περί αυτοτέλειας του ‘ανθρώπου’ εξαιρετικά προβληματική. Αυτό που ο Φρόιντ αρκετά χρόνια πριν περιέγραφε ως ‘πανώλη’ – εννοώντας την ανασφάλεια που φέρει η ανακάλυψη του ασυνειδήτου ως ‘οντότητας’ που υποβόσκει την αυτάρκεια της συνείδησης - φτάνει τώρα σε ένα απώτατο όριο: Η συνείδηση δεν είναι παρά ‘παραγνώριση’. Οι τεράστιες ελπίδες τις οποίες έχει εναποθέσει σ’ αυτήν ο Διαφωτισμός είναι παλάτια χτισμένα στην άμμο.

Το 1964 δημοσιεύεται στην εφημερίδα «La nouvelle Critique» το κείμενο του Αλτουσέρ «Φρόιντ και Λακάν». Επαναδημοσιεύεται με κάποιες συμπληρώσεις και διορθώσεις στο «New Left Review» το 1969. Το ενδιαφέρον του Αλτουσέρ για τους ιδεολογικούς σχηματισμούς και τον τρόπο με τον οποίο αυτοί συναρθρώνονται με το πεδίο του υποκειμένου, βρίσκει στην λακανική ανάγνωση του Φρόιντ έναν δυναμικό σύμμαχο. Κλείνοντας το άρθρο του ο Αλτουσέρ επισημαίνει:

Εδώ υπάρχουν πολλά πραγματικά ερωτήματα, πραγματικά δεδομένα και δημιουργούν αμέσως ισάριθμα πεδία έρευνας. Ίσως στο κοντινό μέλλον κάποιες έννοιες θα ανακύψουν από αυτό το κείμενο μετασχηματισμένες.[5]

Και σε ένα γράμμα του σημειώνει:

Αυτή η αναφορά στις μορφές της οικογενειακής ιδεολογίας (την ιδεολογία της πατρότητας, μητρότητας, συζυγικότητας, παιδικότητας και τις αλληλεπιδράσεις τους) είναι κρίσιμη, γιατί υπονοεί το παρακάτω συμπέρασμα - που ο Λακάν δεν μπορεί να εκφράσει,  λόγω του θεωρητικού του πλαισίου -  που είναι ότι καμιά θεωρία της ψυχανάλυσης δεν μπορεί να παραχθεί χωρίς να βασίζεται στον ιστορικό υλισμό, στον οποίο η θεωρία του σχηματισμού της οικογενειακής ιδεολογίας στηρίζεται, σε τελευταία ανάλυση.[6]

Στο σεμινάριό του του επόμενου χρόνου (1965-1966), ο Λακάν μάλλον εκφράζει σαφέστατα αυτό που ο Αλτουσέρ προδίκαζε ως «δύσκολο να εκφραστεί από τον Λακάν, εξαιτίας του θεωρητικού του πλαισίου»:

Συνοπτικά, για άλλη μια φορά ερχόμαστε στο υποκείμενο του σημαίνοντος, όπως το επεξεργάστηκα πέρσι. Μεταφερόμενο από ένα σημαίνον στη σχέση του με ένα άλλο σημαίνον, το υποκείμενο πρέπει τόσο αυστηρά να διακριθεί από το βιολογικό άτομο, όσο και από κάθε ψυχολογική εξέλιξη υπαγόμενη στο υποκείμενο της ‘κατανόησης’ (σ.μ : the subject of understanding). Με τους ελάχιστους όρους, αυτή είναι η λειτουργία που αποδίδω στη γλώσσα, στη θεωρία. Μου φαίνεται συμβατό με τον ιστορικό υλισμό, ο οποίος έχει αφήσει αυτό το σημείο ανεξερεύνητο. Ίσως η θεωρία του μικρού α (σ.σ. «θεωρία του μικρού α» ονομάζει τη  δική του θεωρία) μπορεί επίσης να βρει τη θέση της εκεί μέσα.[7] (έμφαση δική μου)

Ο Αλτουσέρ βεβαίως δεν μιλά για το «αντικείμενο μικρό α». Μιλά για «οικογενειακή ιδεολογία», για το «αντικείμενο της ψυχανάλυσης», για το «ασυνείδητο»[8]. Η διαφορές στους όρους και στα σημεία έμφασης ανάμεσα στον Αλτουσέρ και τον Λακάν είναι ήδη φανερές ακόμα και σ’ αυτά τα ελάχιστα αποσπάσματα που παραθέτω. Αλλά εξίσου φανερό είναι το αμοιβαίο ενδιαφέρον του ενός για το ‘αντικείμενο έρευνας’ του άλλου και η κοινή αναγνώριση του γεγονότος ότι τα ‘αντικείμενά τους,’ μολονότι διακριτά μεταξύ τους, είναι και συμβατά και πολύτιμα το ένα για το άλλο.

Όταν τώρα  - περίπου 40 χρόνια μετά από αυτά - βρίσκουμε την λακανική θεωρία, αν όχι άγνωστη πάντως περιθωριακή, ως προς το πεδίο της κοινωνικής θεωρίας, ίσως το πιο ενδιαφέρον δεν είναι τόσο το να ασχοληθούμε με το να απαντήσουμε στις όποιες ενστάσεις έχουν διατυπωθεί ως επιχειρήματα που προσπαθούν να εξηγήσουν αυτήν την απόσταση, αλλά μάλλον να διερευνήσουμε τα ιστορικά αίτια μιας ‘απώθησης,’ που φαίνεται να μοιάζει πολύ με αυτό ακριβώς που ο Φρόιντ ονόμασε έτσι. Αλλά δεν είναι αυτός ο στόχος αυτού του κειμένου.

 Ο κεντρικός στόχος του κειμένου είναι μάλλον να τονίσει έναν τουλάχιστον από τους πολλούς λόγους για τους οποίους η εργασία του Λακάν αποτελεί μια τέτοιου μεγέθους πρόκληση προς την κοινωνική θεωρία, που δεν μπορεί να αγνοείται χωρίς αυτό να εγείρει σοβαρές ενστάσεις για την πραγματική δυναμική της δικής της ανάπτυξης.  Οι όποιες αναφορές στις ιστορικές εντάσεις στοχεύουν να εμφανίσουν με πιο ανάγλυφο τρόπο μια «θεωρητική συνεισφορά», της οποίας το ιδίωμα βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός  - όπως προτίθεμαι να ισχυρισθώ - ότι δεν μπορεί να είναι εντελώς «θεωρητική»: Είναι επίσης ιστορική και πρακτική.

2. Όταν το ‘ψυχικό’ αναγιγνώσκεται με όρους της φιλοσοφίας και της γλωσσολογίας: Δάνεια του Λακάν από το ευρύτερο φιλοσοφικό-κοινωνιολογικό εννοιολογικό περιβάλλον.

Ο Λακάν, στο κείμενο του σεμιναρίου του του 1969-70 με τον ενδιαφέροντα τίτλο «L’ envers de la psychoanalyse» («Αναστροφή της ψυχανάλυσης»), εισάγει την θεωρία των τεσσάρων λόγων που αποτελούν το δικό του νεύμα προς την θεωρία του κοινωνικού. Και καθόλου τυχαία, στο συγκεκριμένο κείμενο κάνει μια σαφή αναφορά στον ιστορικό υλισμό. Η εμφάνιση της θεωρίας για τους τέσσερις λόγους σηματοδοτεί πραγματικά μιαν αναστροφή στην πορεία της λακανικής εργασίας. Η μέχρι τότε προσπάθειά του να περιγράψει με αποτελεσματικότερο – για την πρακτική της ψυχανάλυσης - τρόπο την δομή της ψυχικής λειτουργίας στο πλαίσιο της διυποκειμενικής σχέσης και των συγχρονικών εκφράσεών της, συμπληρώνεται τώρα με ένα ενδιαφέρον για την εφαρμογή των ίδιων αναλυτικών εργαλείων σε διαχρονικές και κειμενικές μορφές. Σ’ αυτές τις μορφές που ως τότε αφορούσαν το πεδίο ενασχόλησης της κοινωνικής έρευνας αποκλειστικά νοούμενο ως διαζευκτικά οριζόμενο από κάθε ψυχο-λογική αναφορά.

Πώς νομιμοποιείται ωστόσο ένας ερευνητής του ψυχικού να μιλά για διαχρονικές, ιστορικές μορφές και σχηματισμούς; Προφανώς δια της εργασιακής του εμπειρίας. Εμπειρία μιας επίπονα επεξεργασμένης θεωρητικά πρακτικής. Ο Λακάν για πολλά χρόνια ‘ξαναδιάβαζε’ τον Φρόιντ. Όμως δεν διάβαζε μόνο τον Φρόιντ. Διάβαζε και άλλα πολλά που ο Φρόιντ δεν θα μπορούσε να έχει διαβάσει.[9] Αν το ‘ασυνείδητο’ και η ‘δια του λόγου θεραπεία’ κληρονομήθηκαν από τον Φρόιντ και η ‘σημαίνουσα λειτουργία’ από την γλωσσολογία, η γενική προοπτική της εργασίας του είναι σαφέστατα ενταγμένη στην ανησυχία και τους προσανατολισμούς της κριτικής μελέτης του κοινωνικού, όπως αυτή εμφανίζεται στην δυναμική ανάπτυξή της στην μεταπολεμική Γαλλία. Και τούτο είναι τόσο αισθητό στο έργο του, που σε μιαν ουσιαστική ανάγνωσή του αντιστρέφει ριζικά το ερώτημα «ποια κοινά σημεία μπορεί να έχει μια ψυχαναλυτική θεωρία με την θεωρία του κοινωνικού» σε «τι τελικά απ’ αυτό το σύνθετο και πολύπλοκο οικοδόμημα που ο Λακάν αποδίδει συνολικά, είναι πραγματικά διαφορετικό απ΄ όσα ήδη έχει υποψιαστεί ο Χέγκελ και έχουν επεξεργασθεί - με πολλαπλές αντιστροφές - τόσο ο Αλτουσέρ και ο Φουκώ στη Γαλλία, όσο και η σχολή της Φραγκφούρτης στη Γερμανία».

Μέχρι το 1967, που συζητά την «αντιστροφή της ψυχανάλυσης», ο Λακάν έχει ήδη συνθέσει στην πρακτική του τρεις μεγάλες εννοιολογικές κατασκευές: Τον μηχανισμό της φαντασιακής λειτουργίας, τον μηχανισμό της σημαίνουσας λειτουργίας και τον προσδιορισμό του αδύνατου πραγματικού. Αυτά από μόνα τους συναποτελούν ένα σύνθετο εννοιολογικό οικοδόμημα, πολύτιμο όχι μόνο για τον εμπλουτισμό της ψυχαναλυτικής πρακτικής αλλά και για κάθε ανάλυση της ιδεολογίας. Αλλά:

Το «αδύνατο πραγματικό», λειτουργία καθοριστική στο λακανικό εννοιολογικό πλαίσιο, που συχνά φέρεται[10] ως ‘η αιχμή του δόρατος’ της λακανικής παρέμβασης στη κοινωνική θεωρία, σε μεγάλο βαθμό  ενυπάρχει σε προγενέστερες φιλοσοφικο-κοινωνιολογικές αναλύσεις:

Η γνώση αποτελείται από γεγονότα, αλλά από γεγονότα αποτελείται και η δράση. Τα συστατικά της γνώσης, τις αισθητήριες αντιλήψεις, τις έννοιες, τα δεδομένα δεν μπορεί κανείς να τα συσχετίσει γνωστικά με τίποτε άλλο, λόγου χάρη με το υπoκείμενο, διότι το άλλο θα γινόταν επίσης γεγονός, άρα δεν θα ήταν κάτι άλλο.[11].

To ‘άλλο’ σ’ αυτή την παράγραφο δεν είναι βεβαίως ο φαντασιακός ‘άλλος’ του Λακάν. Είναι ακριβώς  αυτό που δεν μπορεί να γίνει ‘έννοια’, ‘δεδομένο’, ‘γεγονός’: Αυτό που δεν μπορεί να γίνει σημαίνον. Είναι αυτό που ο Λακάν προσδιορίζει ως το «αδύνατο πραγματικό». Και ακόμη:

Η γνώση ζει απ΄ αυτό που δεν είναι η ίδια: Από το άλλο της[12].

Η ιδέα κάποιου πεδίου το οποίο διαφεύγει σταθερά από την ανθρώπινη δυνατότητα αναπαράστασης, είναι μια φιλοσοφική κατασκευή σίγουρα προγενέστερη του λακανικού έργου. Και όχι ξεχασμένη απ΄ τους μεταγενέστερους. Τόσο οι εκφραστές της σχολής της Φραγκφούρτης όσο και ο Αλτουσέρ σαφώς και δεν την αγνοούν.

Οι νόμοι πάλι της λειτουργίας του σημαίνοντος προέρχονται από την γλωσσολογία. Πέραν της μελέτης των μεταφορικών και μετωνυμικών παιχνιδιών της γλώσσας, η συνολική σύλληψη της γενικευτικής, ολιστικής και αφηρημένης λειτουργίας του σημαίνοντος – λειτουργία στην οποία ο Λακάν στηρίζει την ίδια την θεμελίωση της υποκειμενικότητας - προέρχεται από την γλωσσολογία του Γιάκομπσον.

Το «φαντασιακό» και το «στάδιο του καθρέφτη» είναι βεβαίως -επιτέλους- ιδέες αλλότριας -μη κοινωνιο-φιλοσοφικής- προέλευσης. Είναι ‘εννοιολογικός εξοπλισμός’ ψυχολογικός, που θα πει ότι είναι τρόπος να μελετά κανείς την ψυχή χωρίς να την παραπέμπει στις καλένδες της ιστορίας και της γλώσσας. Όμως ο ίδιος ο Λακάν αφορίζει με έμφαση αυτό ακριβώς που θα κατοχύρωνε την αυτοτέλεια της δικής του έρευνας ως διακριτής από την ‘καθαρή’ κοινωνική θεωρία: «το υποκείμενο πρέπει τόσο αυστηρά να διακριθεί από το βιολογικό άτομο, όσο και από κάθε ψυχολογική εξέλιξη υπαγόμενη στο υποκείμενο της ‘κατανόησης’»[13].

3. Εστιάζοντας στο μη αναπαραστάσιμο: Ορίζοντας ως χώρο έρευνας την μελέτη του ιδιαίτερου και του στιγμιαίου.

Τι λοιπόν απ’ αυτό το σύνθετο και πολύπλοκο οικοδόμημα που ο Λακάν αποδίδει συνολικά, είναι τελικά εκείνο που σηματοδοτεί το ιδιαίτερο κέντρο βάρους και άρα την δυναμική της λακανικής θεωρίας καθιστώντας την - γι αυτόν ακριβώς τον λόγο-όχι βεβαίως ασύμβατη, αλλά αρκετά διαφορετική, ώστε να είναι πολύτιμη, για εκείνον ακριβώς τον χώρο έρευνας που ο ίδιος αποκαλεί ιστορικό υλισμό (και που ίσως, με μια γλωσσική ροπή περισσότερο επηρεασμένη από το γκρέμισμα του τείχους του Βερολίνου και λιγότερο από το κλίμα του Μάη του ‘68, θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε κριτική θεωρία του κοινωνικού;)

 Όπως φαίνεται στο απόσπασμα που παραθέσαμε, αυτό που ο Αλτουσέρ φαίνεται να του αποδίδει ως ‘δικό του’ είναι η εστίαση στο πεδίο της οικογενειακής ιδεολογίας. Όμως ο Λακάν, ιδιαίτερα από το ’60 και μετά, δεν αναφέρεται μόνο στην οικογενειακή ιδεολογία. Αναφέρεται επίσης στην θρησκευτική ιδεολογία, στην ηθική, στη γνωσιοθεωρία… Και ήδη στους ‘τέσσερις λόγους’ υπάρχει υλικό πρόσφορο γι’ αξιοποίηση στην πολιτική θεωρία και όχι μόνον. Στο «Φρόιντ και Λακάν» ο Αλτουσέρ αποδίδει ως αντικείμενο της ψυχανάλυσης το «ασυνείδητο». Όμως ένα σημαντικό μέρος των «ασυνείδητων» λειτουργιών, αναδεικνύονται στο λακανικό έργο ως αποτέλεσμα της ίδιας της λειτουργίας της γλώσσας, συνιστώντας αυτό που ο Λακάν ονομάζει συμβολική λειτουργία. Αν τα πράγματα έμεναν εκεί, η μελέτη της γλώσσας από μόνη της θα έπρεπε να θεωρηθεί ότι αρκεί για να ‘αποκαλύψει’ τους ‘τρόπους’ των ψυχικών μορφωμάτων. Αλλά η λακανική έρευνα, ενόσω πράγματι αναδεικνύει τους νόμους της γλώσσας ως καθοριστικούς για τους ψυχικούς σχηματισμούς, εστιάζει κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αυτοί συνδέονται διαλεκτικά με τις άλλες ‘αρχές’ τις ψυχικής διαδικασίας, το φαντασιακό και το πραγματικό, που παρόλο που δεν μπορούν να ‘πραγματοποιηθούν’ παρά μόνο μέσω της γλωσσικής δομής, όμως επίσης δεν μπορούν και να ‘συμπέσουν’, να ‘ταυτιστούν’ μ’ αυτήν.  Και ακριβώς αυτό το σημείο της διαφοράς της υποκειμενικότητας από την ‘γλωσσική υποκειμενικότητα’ είναι που ο Λακάν σημειώνει με το «αντικείμενο μικρό α»: Το μέρος του ‘ψυχικού’ που, ενόσω ανά πάσα στιγμή ‘διαλέγεται’ με το πεδίο της γενικότητας και των νόμων της, δεν μπορεί ποτέ να ενταχθεί σ’ αυτό.

Η κεντρική και πρωτότυπη θεωρητική συνεισφορά του Λακάν δεν μπορεί να προσδιορισθεί σε σχέση με μια συγκεκριμένη μορφοποίηση του κοινωνικού γίγνεσθαι: Δεν αφορά ένα συγκεκριμένο πεδίο της συμβολοποιημένης κοινωνικής πραγματικότητας. Αφορά το «αντικείμενο μικρό α», που είναι ακριβώς αυτό που δεν μπορεί να ενταχθεί σε κανέναν κοινωνικό σχηματισμό, γιατί δεν μπορεί να γίνει σημαίνον, αλλά ενυπάρχει σε όλες τις κοινωνικές σχηματοποιήσεις ως λειτουργία που συμμετέχει σε κάθε σχηματισμό, ανατροπή ή ανασχηματισμό τους.

 Γι’ αυτό η «θεωρητική συνεισφορά» του Λακάν δεν μπορεί να είναι εντελώς «θεωρητική», αλλά είναι επίσης ιστορική και πρακτική. Ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος ο Λακάν αναφέρεται στην δική του κατασκευή αποκαλώντας την «θεωρία του μικρού α» - που είναι σχήμα οξύμωρο, αφού είναι «θεωρία αυτού που δεν μπορεί να θεωρητικοποιηθεί»- αναδεικνύει ήδη με ενάργεια αυτή την κρίσιμη πτυχή της λακανικής παρέμβασης. Το ‘αντικείμενο μικρό α’, που  αντιστέκεται πεισματικά σε κάθε παγίωση και διαρκώς γλιστρά από το ένα σημαίνον στο άλλο πραγματοποιώντας με την ίδια του αυτή κίνηση την μοναδική δυνατή σύνδεση του διχασμένου - αλλοτριωμένου στην λειτουργία του σημαίνοντος μέσω της οποίας θεσπίζεται - υποκειμένου με την ‘αλήθεια’ του, είναι ένα ‘αντικειμενικό πεδίο’ που ενυπάρχει σε κάθε υποκειμενική έκφραση. Και ταυτόχρονα είναι εκείνο το ‘μέρος’ της υποκειμενικότητας στο οποίο εγγράφεται η μοναδική ‘αντικειμενική της αξία’: Αυτή που δίνει στην οποιαδήποτε προσωπική ή συλλογική υποκειμενική έκφραση την ‘πραγματική’ -ιστορική και υλική- διαφορά της από κάποιαν άλλη, διασώζοντάς την από την απλή αναπαραγωγική λειτουργία της ως σκέτης «διαφοράς ενός σημαίνοντος από ένα άλλο».

Η «θεωρία του μικρού α» είναι μια θεωρία δύσκολη. Όχι μόνο γιατί ο Λακάν μιλούσε -και δεν έγραφε- με τρόπο πολύπλοκο, θεατρικό, προκλητικό, ιδιόμορφο. Αλλά γιατί

το νόημα της γνώσης  βρίσκεται εξ΄ ολοκλήρου στο γεγονός ότι η δυσκολία της άσκησής της είναι αυτό ακριβώς που αυξάνει τη δυσκολία της απόκτησής της.[14]

Η «θεωρία του μικρού α» είναι μία θεωρία που εγκαλεί στην διαρκή άσκησή της. Όχι απαραίτητα στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι, όπως κάποια άποψη προερχόμενη από κλινικούς λακανικούς υποστηρίζει. Μπορεί να ασκείται εξίσου - και εξαιρετικά αποτελεσματικά- στο πεδίο της κοινωνικής έρευνας και της καθημερινής κοινωνικής πρακτικής, όπως και κάθε άλλη θεωρία του κοινωνικού. Με τη διαφορά ότι η θεώρηση του α, που ορίζεται  ακριβώς ως «αυτό που δεν μπορεί να γίνει σημαίνον» , πέραν του ότι είναι μόνιμα επισφαλής, είναι επίσης μόνιμα ανατρεπτική.

Ο Σταυρακάκης γράφει:

Αν και είναι αδύνατο να αγγίξουμε το πραγματικό, να ελέγξουμε την εμπειρία, είναι όμως δυνατόν να περιχαρακώσουμε αυτή την αδυνατότητα… Αυτό δεν σημαίνει ότι αυτή η περιχαράκωση μπορεί να είναι οριστική η απόλυτη. Αντιθέτως, στο βαθμό που και αυτή η στρατηγική αναπτύσσεται στο συμβολικό επίπεδο είναι και αυτή καταδικασμένη να αποτύχει. Παραμένει όμως ανοιχτή σε αυτή την αποτυχία, αναλαμβάνει την ευθύνη αυτής της αποτυχίας, υπογραμμίζοντας έτσι και την ηθική διάσταση της διαλεκτικής θεωρία/εμπειρία[15].

Η λακανική πρόταση στο σύνολό της, ακριβώς επειδή όλη της η ανάπτυξη δεν απομακρύνεται ποτέ από τον άξονα του Νόμου και της Επιθυμίας, είναι κυρίως μια πρόταση ηθική - και όχι μόνον τεχνική - που αφορά εξίσου άμεσα τόσο την θεωρία όσο και την κάθε πρακτική – τόσο τις πρακτικές που συνιστούν το αντικειμενικό πεδίο της κοινωνικής έρευνας όσο και αυτές που συνιστούν το  πεδίο του ερευνητικού υποκειμένου - γιατί, όπως κάθε ηθική, δεν μπορεί παρά να νοείται ακριβώς στο σημείο στο οποίο η μια παράγει την άλλη.

Αλλά βεβαίως είναι μια ηθική πρόταση που δεν μπορεί να παγιωθεί σε μορφές υπερ - ιστορικές και κανονιστικές. Αντίθετα είναι μια ηθική πρόταση που εγκαλεί κάθε κοινωνική έκφραση και σχηματισμό (και βεβαίως και ιδιαιτέρως εκείνους τους κοινωνικούς σχηματισμούς που ερευνώντας - και συμβολοποιώντας- το κοινωνικό σαφέστατα εμπλέκονται δυναμικά στους τρόπους αναπαραγωγής του) να εκτίθενται σ’ αυτή τη διαρκή ανασφάλεια της προσπάθειας περιχαράκωσης του πραγματικού. Αυτού του πραγματικού που είναι ακριβώς αυτό που δεν μπορεί  να γενικευθεί και άρα δεν μπορεί να σταθεροποιηθεί ως μία γενική και διαχρονική σταθερά, αλλά παραμένει μόνιμα συνδεδεμένο με το ιδιαίτερο και το στιγμιαίο, λειτουργώντας, από αυτή του ακριβώς την θέση, ως μια διαρκής πηγή αναστολών και αντιστάσεων, αλλά επίσης ανανέωσης, ανατροπής και δημιουργίας.

Η λακανική θεωρία εισάγει την ιδέα μιας, θα λέγαμε, «διαρκούς επιστημονικής επανάστασης».[16]

4. Η «θεωρία του μικρού α» ως μια μεθοδολογική πρόταση.

Αλλά γιατί αυτό; Γιατί άραγε αυτή η έμφαση σ’ αυτόν τον μάλλον άβολο στόχο; Απλώς επειδή το «αδύνατο πραγματικό» έχει μια κάποια σχέση με την «αλήθεια» -αυτή που πάντως δεν μπορεί ούτε να ειπωθεί, ούτε να ενταχθεί, ούτε βεβαίως να εγγυηθεί κανένα πολιτικό, ή γνωστικό, ή ηθικό πρόγραμμα - ; Όχι ακριβώς. Αλλά γιατί η «αλήθεια» είναι αυτό που το υποκείμενο «δεν ξεχνά» αλλά συνεχίζει να φέρει σε κάθε μικρή και μεγάλη στιγμή του ως αναγκαίο κακό, σε κάθε του έκφραση προσωπική ή κοινωνική εξίσου, συγχρονική ή διαχρονική. Η ‘αλήθεια’ για την οποία μιλά ο Λακάν, πολύ διαφορετικά από την ‘αλήθεια’ της χριστιανικής  παράδοσης, δεν είναι καθόλου ένας τόπος δικαίωσης, ειρήνης και αρμονίας. Είναι ο τόπος ενός τραγικού διχασμού, στον οποίο θεμελιώνεται η ‘ανθρώπινη υπόσταση’ ως μία διαρκής αγωνία και έλλειψη. Και η ανάγκη να επιδοθεί κανείς στο συνεπές - μολονότι ατελεύτητο - κυνηγητό της, δεν προκύπτει από μιαν γνωσιακή ή ηθική επιταγή, αλλά από μία πρακτική ανάγκη: Την ανάγκη για κάποιο τρόπο διαχείρισής της. Είναι αυτό που συνεχίζει να λειτουργεί ακατάπαυστα εξίσου στην θεωρία και στην πρακτική, στην παραίτηση όσο και στην διεκδίκηση, στην μετουσίωση ή στην διαστροφή. Και η ‘άγνοια’ γύρω απ΄ αυτό ή - σωστότερα - η ‘απώθηση’ της δυναμικής του, πολύ διαφορετικά από το να προστατεύει από την αβεβαιότητα της γνώσης του, καταδικάζει στην βέβαιη παράδοση στις αλλοτριωτικές και καταστροφικές επιδόσεις του οποιαδήποτε πολιτική, κοινωνική, γνωσιακή ή προσωπική συγκρότηση.

Αλλά, αν όντως η σύνδεση με το «πραγματικό» και την «αλήθεια» προβάλλει ως αναγκαίο κακό για κάθε γνώση που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στρέφεται στο πεδίο του κοινωνικού αλλά ταυτόχρονα είναι θεμελιωδώς ‘αδύνατη’, ποιος είναι ο τρόπος να την εντάξει κανείς σε μια συγκροτημένη πρακτική συμβατή με τις γενικευτικές και διαχρονικές  αναγκαιότητες αυτού που ονομάζουμε επιστημονική έρευνα;

Είναι ο ίδιος ακριβώς τρόπος με τον οποίο το ‘βουβό και ηλίθιο’ διχασμένο υποκείμενο, μολονότι ριζικά διάφορο της γλώσσας που το καταδικάζει στην ‘εξαφάνισή’ του, καταφέρνει να ‘φέρεται’ ωστόσο σε κάθε κοινωνική πρακτική: Διά του «αντικειμένου μικρό α». Που, χωρίς ποτέ να χάνει την ιδιότητα του να ‘σημαίνει’ την φαντασιακή διαλεκτική της δυαδικής σχέσης, όπως το είδαμε στην αρχή αυτού του κειμένου, στην πορεία της λακανικής έρευνας - και ακριβώς εξαιτίας αυτής της αρχαϊκής προέλευσής του -,  συνδεέται με το πεδίο της λειτουργίας του σημαίνοντος (ως «το αντικείμενο αίτιο της επιθυμίας» που κινητοποιεί την λειτουργία του σημαίνοντος χωρίς ποτέ - και ακριβώς επειδή είναι αδύνατον- να συσσωματωθεί με αυτήν, αφού - αποτελώντας «το υπόλειμμα από την εισαγωγή του συμβολικού στο πραγματικό»[17]- είναι μιας τάξης ριζικά διάφορης της συμβολικής), αναγόμενο έτσι στο «αντικείμενο» που φέρει στο πεδίο της παγιωτικής γενίκευσης τις ανατρεπτικές-δημιουργικές αναλαμπές που μόνο από μιαν - οσονδήποτε διαμεσολαβημένη και στιγμιαία -  σύνδεση με το ‘αδύνατο πραγματικό’ μπορούν να παραχθούν.

Ο Λακάν με τους ‘τέσσερις λόγους’ του διαγράφει ήδη τέσσερις διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το ‘αντικείμενο μικρό α’ εντάσσεται σε μία κοινωνική πρακτική - σε έναν λόγο -. Τέσσερις διαφορετικούς τρόπους με τέσσερα διαφορετικά αποτελέσματα. Και, αναλύοντας το φύλο ως μία συγκρότηση που παράγεται από μια διαφορά σχετική με τον χειρισμό των ορίων του λόγου, αποδίδει στο «αντικείμενο μικρό α» δύο διαφορετικούς τρόπους λειτουργίας, αναδεικνύοντάς το σε μια λειτουργία ριζικά συνδεόμενη με την έμφυλη διάσταση της υποκειμενικότητας.

Το «αντικείμενο μικρό α» είναι  ο τρόπος με τον οποίο το πεδίο της συμβολικής πραγματικότητας  συνδέεται με το «αδύνατο πραγματικό». Είναι αυτό που ‘φέρει’ την αλήθεια. Και αυτό στις καλύτερές του στιγμές - στον λόγο της ανάλυσης - είναι αυτό που ονομάζουμε δημιουργικότητα. Αυτήν ακριβώς την δημιουργικότητα που στο λόγο του κυρίου τιθασεύεται και στον λόγο του πανεπιστημίου απωθείται, ενώ στον λόγο της υστερίας ριψοκινδυνεύει την αναγκαία σύνδεσή της με τον Νόμο. Είναι ακριβώς η δημιουργικότητα στην οποία ο Μαρξ διαπίστωνε την ιδιαιτερότητα του ‘ανθρώπινου’- «Τα ζώα παράγουν μόνο τον εαυτό τους, ενώ ο άνθρωπος αναπαράγει ολόκληρη τη φύση[18]»- και την οποία σαφέστατα διαισθάνεται ο Αντόρνο όταν δηλώνει πως:

λαμβάνοντας υπόψη την σημερινή στάθμη της κοινωνιολογίας, το μεγαλύτερο βάρος ανάμεσα στα κριτήρια επιστημονικής ποιότητας (…) θα το έριχνα στην τόλμη και την ιδιοτυπία της προτεινόμενης λύσης.[19]

επισημαίνοντας ταυτόχρονα ότι:

Οι λύσεις είναι μερικές φορές το πρωταρχικό και άμεσο. Ύστερα μόνο αποφέρουν ως καρπό την κριτική, από την οποία μετατρέπονται σε μέσον συνέχισης της γνωστικής διαδικασίας. Προπάντων όμως η μορφή της κριτικής μπορεί αντίστροφα, αν έχει αποκτήσει μεστότητα,  να περιέχει μέσα της ήδη τη λύση που δύσκολα έρχεται να προστεθεί απ΄ έξω.[20]

Τι διαφορετικό λέει ο Λακάν σημειώνοντας την δημιουργία ενός νέου κυρίαρχου σημαίνοντος στον τόπο του παραγόμενου του λόγου της ανάλυσης - στον λόγο δηλαδή που δίνει στο ίδιο το «αντικείμενο μικρό α» τον «πρώτο λόγο»; Έναν λόγο που δεν μπορεί να «ειπωθεί με λόγια», αλλά προβάλλει την ‘παρουσία’ του «αντικειμένου μικρό α» ως κύρια αιτία της κίνησης των σημαινόντων: Η προσπάθεια να περιγραφεί το «αντικείμενο μικρό α» είναι η μόνη δυνατότητα να οδηγείται κανείς σε  «νέες» σημαίνουσες παραγωγές.

Αλλά ο λόγος της ανάλυσης και η συνεπακόλουθη δημιουργική - παραγωγική λειτουργία του «αντικειμένου μικρό α», όσο και αν προκρίνεται ως ερευνητική θέση τόσο από τον Λακάν όσο και από τον Αντόρνο, δεν αποτελεί την μοναδική εφικτή ‘λογική στιγμή’. Αυτό που αυτό το κείμενο προσπαθεί να τονίσει δεν είναι η αξία της δημιουργικότητας και της πρωτοτυπίας, η οποία πράγματι συνδέεται με τον λόγο της ανάλυσης και τον τρόπο με τον οποίο αυτά παρουσιάζονται μέσα στο λακανικό πλαίσιο. Είναι κυρίως το γεγονός ότι ο Λακάν, μελετώντας το «αντικείμενο μικρό α», μελετά τις πολλαπλές του τροπικότητες και τις συνδέει με το είδος των αποτελεσμάτων που μπορούν να παραγάγουν. Έτσι, φέρει την κάθε λογική πρακτική να συνδέεται με ένα αναπόδραστο είδος αποτελεσμάτων στο πεδίο της ‘αλήθειας’.

Η συνεισφορά της λακανικής θεωρίας στο πεδίο της κοινωνικής έρευνας είναι κυρίως μεθοδολογική: Η επισήμανση της ύπαρξης της λειτουργίας που ο Λακάν ονομάζει  «αντικείμενο μικρό α», συνοδευόμενη από την τυποποίηση των ‘τρόπων’ με τους οποίους αυτή η λειτουργία συμμετέχει στις κοινωνικές πρακτικές, όπως αυτή εμφανίζεται στους τέσσερις λόγους, μπορεί να διευρύνει αποφασιστικά την δυνατότητα σύλληψης και ερμηνείας των τάσεων, των εντάσεων και των ‘αιτίων’ που εμπλέκονται στις μορφοποιήσεις των κοινωνικών σχηματισμών. Μια μεθοδολογική πρόταση, ωστόσο, που περιέχει σε κάθε της σημείο μια έντονη παραπομπή στο πεδίο της αλήθειας του υποκειμένου και συνεπώς στο πεδίο της υποκειμενικής ευθύνης . Ο Μ. Bracher, επιχειρηματολογώντας υπέρ της χρησιμοποίησης της λακανικής προοπτικής στο πεδίο των πολιτισμικών σπουδών, καταλήγει:
Θα πρέπει δηλαδή να διερευνάμε πάντα σε μια δεδομένη κοινωνική πρακτική (…) ποιος είναι ο επιθυμών και ποιος ο απολαμβάνων, τι και πώς επιθυμεί και απολαμβάνει και ποιες είναι οι συνέπειες.[21]


5. Συμπέρασμα.

Αυτό που ο Λακάν δίνει στην κριτική κοινωνική θεωρία είναι μια απάντηση. Μια απάντηση σε ένα ερώτημα που τίθεται ήδη από την εποχή του Διαφωτισμού και που αφορά τους τρόπους με τους οποίους η όποια γνώση μπορεί να επέμβει θετικά, θεραπευτικά, στο πεδίο της ανθρώπινης εμπειρίας, με δεδομένη τόσο την ύπαρξη των πολλαπλών και πανίσχυρων μηχανισμών καθυπόταξής της όσο και τις εγγενείς αντινομίες και αντιφάσεις της. Και η λακανική απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα διαφέρει από άλλες – όπως οι σχετικά πρόσφατες του Αλτουσέρ και του Φουκώ -, όχι αναιρώντας την αξία της διερεύνησης των εγγενών δυσκολιών που συντρέχουν την κοινωνική συνοχή και των μηχανισμών που αναπαράγουν την καθυπόταξη,  αλλά συνεισφέροντας μιαν μέθοδο που ακολουθεί τον αντίστροφο δρόμο: Την μελέτη του μηχανισμού που παράγει αυτό που ο Αλτουσέρ ονόμαζε «ζωντανή ελευθερία». Η «θεωρία του αντικειμένου μικρό α» είναι αυτό ακριβώς: Η επισήμανση του τρόπου με τον οποίο το υποκείμενο διατηρεί μια σχέση με αυτό που δεν μπορεί ποτέ να υποταχτεί: Το πραγματικό.

Κάθε λειτουργία του κοινωνικού δεν μπορεί παρά να αρθρώνεται στη λειτουργία της υποκειμενικότητας. Οι «τέσσερις λόγοι» σαφώς παρέχουν μιαν υποδομή για την μελέτη κοινωνικών πρακτικών. Αποτελούν ένα εργαλείο πολύτιμο για την κοινωνική θεωρία, ακριβώς επειδή της δίνουν την δυνατότητα να ερευνά την δυναμική των κοινωνικών μορφοποιήσεων διατηρώντας ανά πάσα στιγμή σε λειτουργία την σύνδεσή τους με το πεδίο της υποκειμενικότητας. Η σύνδεση της ‘θεωρίας του μικρού α’ με την ‘θεωρία του κοινωνικού’, σημαίνει την σύνδεση της «αλήθειας του υποκειμένου» με την «αλήθεια της επιστήμης» με έναν τρόπο πολύ κοντινό σ’ αυτό που οι κριτικές θεωρήσεις του κοινωνικού επιζητούν και ταυτόχρονα πολύ διαφορετικό απ’  αυτό που έχουν ως τώρα πετύχει. Και τούτο όχι γιατί αυτές οι θεωρήσεις αδιαφορούν για το υποκείμενο και την «αλήθεια» του. Αλλά γιατί δεν διαθέτουν εννοιολογικά εργαλεία κατάλληλα για να επεξεργασθούν σημαντικούς μηχανισμούς. Η αναγνώριση για παράδειγμα της διάκρισης ανάμεσα στις φαντασιακές προσλαμβάνουσες και τις δυναμικές αναπαραγωγές της ‘συμβολικής πραγματικότητας’, της διάκρισης ανάμεσα στην ‘συμβολική πραγματικότητα’ και στο ‘αδύνατο πραγματικό,’ της διάκρισης ανάμεσα στην φαντασιακή και την συμβολική γνώση και της δυναμικής του έμφυλου παράγοντα θα μπορούσε να κάνει πολύ πιο λειτουργική την ανάλυση όχι μόνο των ιδεολογικών σχηματισμών,  αλλά και των κάθε είδους κοινωνικών πρακτικών. Αλλά κυρίως η μεθοδολογία που προκύπτει από την ‘αναγνώριση’ του «αντικειμένου μικρό α» ως καίριου παράγοντα κάθε κοινωνικής πρακτικής – συμπεριλαμβανόμενης της επιστημονικής -, θα μπορούσε να φέρει το επιστημονικό ενδιαφέρον πλησιέστερα σ’ αυτό που ίσως θα μπορούσε κανείς να περιγράψει ως το «πραγματικό» κοινωνικό ενδιαφέρον.

 Αντίθετα, η άγνοια γύρω από τους μηχανισμούς και τους άξονες πάνω στους οποίους αρθρώνεται η διαλεκτική του υποκειμένου, επιτρέπει την συνεχή ‘επαναφορά’ στις ίδιες παλιές ράγες, που τελικά φέρνουν την - γενικευτική - ‘αλήθεια της επιστήμης’ να επιβάλλει την κυριαρχία της στην -  αποσπασματική και ασυνεχή, πλην πολύτιμη - αλήθεια του υποκειμένου και να κατοχυρώνει - αντί να υποσκάπτει - την φαντασματική ακεραιότητα του μεγάλου «΄Αλλου».

Το «αντικείμενο μικρό α» δεν μπορεί να παραδοθεί σε καμιά γενίκευση. Σε αυτό συνίσταται η δυσκολία του να συσσωματωθεί στην «θεωρία του κοινωνικού». Αλλά και καμιά κοινωνική πρακτική - συμπεριλαμβανόμενης της όποιας επιστημονικής τοιαύτης - δεν μπορεί να λειτουργήσει ερήμην του. Και αυτό καθιστά πολύ σημαντικό τον συνυπολογισμό του σε κάθε γνωσιακό εγχείρημα που φιλοδοξεί να είναι κάτι περισσότερο από μια απλή περιγραφή (και αναπαραγωγή) της δύναμης ή της αδυναμίας, της καθυπόταξης ή της κυριαρχίας. Και η αφετηριακή αναφορά στη ‘γενέθλια στιγμή’ του - που είναι επίσης η ‘γενέθλια στιγμή’ πολλαπλών ‘παραγνωρίσεων’ εγγεγραμμένων εξίσου στην καθημερινή όσο και στην ‘επιστημονική’ γλώσσα - προσπαθεί να προκαλέσει την προσοχή που απαιτεί το γεγονός ότι μία διαλεκτική – οσονδήποτε επεξεργασμένη - μπορεί επίσης να συνεχίζει να είναι θεμελιωδώς κατοπτρική, αναπαράγοντας εσαεί ως αντικείμενό της αυτό που δεν είναι παρά η ανάγκη που της επιβάλλουν ως δική της τα ίδια τα σημαίνοντα τα οποία προσπαθεί να διαχειριστεί.

 Και το ίδιο ακριβώς θα μπορούσε να συμβεί ακόμη και με μια σύνδεση της λακανικής θεωρίας με την κοινωνική θεωρία, που θα έτεινε να εστιάζει στο πλούσιο ούτως ή άλλως εννοιολογικό συγκρότημα το οποίο συνθέτει ο Λακάν, χωρίς ωστόσο να συνυπολογίζει τον κεντρικό άξονα γύρω απ’ τον οποίο αυτό το συγκρότημα οικοδομήθηκε και ο οποίος δεν είναι ο άξονας ενός θεωρητικού ερωτήματος, αλλά ο άξονας που αφορά την δυναμική της σύνδεσης της θεωρίας με την ‘ζωντανή ελευθερία’ του υποκειμένου: Ο άξονας του «αντικειμένου μικρό α».


Πάρος, Αύγουστος 2005

Τόνια Παντελαίου
Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Παιδαγωγικά ρεύματα στο Αιγαίο, τεύχος 3,  Ιούλιος 2008







[1] Στην τελική μορφή του άρθρου αυτού συνέβαλαν σημαντικά οι εποικοδομητικές παρατηρήσεις του Γιάννη Σταυρακάκη.
[2] Ragland E., The logic of sexuation. From Aristotle to Lacan, State University of New York, 2004, σελ. ix
[3] Παντελαίου Α., Έμφυλη διαφορά και Γνώση, διδακτορική διατριβή στο Π.Τ.Δ.Ε. Πανεπιστημίου Αιγαίου, 2005. Επίσης: Evans D.: «…αν ήθελε κανείς να εντοπίσει την πιο σημαντική λακανική έννοια, οι μόνες υποψήφιες θα ήταν ίσως η  jouissance και το αντικείμενο α» στο «Από την Καντιανή ηθική στην μυστική εμπειρία: Μια ανίχνευση της jouissance και των κοινωνικών και πολιτιστικών συνεπειών της», στα Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 73, 2000, σελ 43
[4] Το a προέρχεται από το γαλλικό autre (άλλος). Στο πρωτότυπο γαλλικό κείμενο είναι «object petit a»
[5]  Αλτουσέρ Λ., «Freud and Lacan», στο  New left review, τεύχος 55, 1964,  σελ 64
[6]  Editorial note στο «Freud and Lacan», στο New Left review, 1964, τεύχος 55,σελ 48
[7]  Lacan J., «Science and truth», Mτφρ Fink B, στο Newsletter of the Freudian Field, τόμος 3, αριθ.1/2, 1989, σελ. 31
[8] Το «ασυνείδητο» ως όρος είναι κυρίως φροϋδικός. Στο λακανικό κείμενο, παρόλο που εμφανίζεται, δεν χρησιμοποιείται παρά ως μία γενική κατηγορία χωρίς ιδιαίτερη ερμηνευτική αξία. Οι λειτουργίες που είναι ‘ασυνείδητες’ διακρίνονται σε πολλές και διαφορετικές μεταξύ τους και σε αυτές επικεντρώνεται η λακανική ανάλυση, εισάγοντας νέα σημαίνοντα που προσπαθούν να τις περιγράψουν.
[9] Σ’ αυτό αξίζει να προσθέσουμε την σύμφωνη γνώμη του Ντεριντά: «… ο λόγος του ήταν πάντοτε ευαίσθητος στην παραμικρή κίνηση της θεωρητικής σκηνής». Στο Σταυρακάκης Γ., «Μια Εισαγωγή», στα Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 73, 2000, σελ 29.
[10] Ενδεικτικά: Σταυρακάκης Γ. , Lacan and the political, Λονδίνο και Ν.Υ, Routledge, 1999 
[11] Horkheimer Μ. (1937), «Η νεώτερη επίθεση κατά της μεταφυσικής» στο Κουζέλης Μ. (επιμ), Κείμενα Επιστημολογίας, Αθήνα, ΝΗΣΟΣ, 1993, σελ 463-464
[12] Αdorno (1961) «Σχετικά με τη λογική των Κοινωνικών Επιστημών», στο Κουζέλης Μ (επιμ), Κείμενα Επιστημολογίας. Αθήνα, ΝΗΣΟΣ, 1993, σελ 528
[13] Στο απόσπασμα από τον Λακάν που παρατίθεται παραπάνω.
[14] Lacan J.,The seminar (1972-1973) Encore:On feminine sexuality. The limits of Love and Knowledge, N.Y, Norton, 1998, σελ 97
[15] Σταυρακάκης Γ., «Θεωρία και Εμπειρία», στα Σύγχρονα Θέματα, Τεύχος 73, 2000, σελ 115
[16] Το ίδιο, σελ 114
[17] Evans D., An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis, Λονδίνο και Νέα Υόρκη, Routledge, 1996, σελ 125
[18] Μarx K, Oικονομικά και φιλοσοφικά χειρόγραφα, Αθήνα, Εκδόσεις Γλάρος,1975, σελ 99
[19] Αdorno Τ. (1961) «Σχετικά με τη λογική των Κοινωνικών Επιστημών», στο Κουζέλης Γ. (επιμ) 1993, Κείμενα Επιστημολογίας. Αθήνα, ΝΗΣΟΣ, σελ 524
[20] το ίδιο, σελ 527
[21] Bracher M.,  «Να ψυχαναλύουμε πάντα: Ο ιστορισμός και η ψυχανάλυση του πολιτισμού και της κοινωνίας», στα Σύγχρονα Θέματα, τεύχος 73, 2000, σελ 67.
Διαβάστε περισσότερα